" قران كاملترين كتاب اسماني است "

سوره انعام آيه 115:
" قران كاملترين كتاب اسماني است "
وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَّا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
و کلام پروردگار تو، با صدق و عدل، به حدّ تمام رسید؛ هیچ کس نمی‌تواند کلمات او را دگرگون سازد؛ و او شنونده داناست.

خلاصه تفسيرالميزان و نمونه :

تمام شدن كلامِ پروردگارت به اين است كه دعوت الهي با نبوّت رسول و نزول قرآن كه مافوق همه كتابهاي آسماني است به حد كمال خود رسيد و سرانجام اديان آسماني از مراحل نقص به مرحله كمال رسيدند و بصورت دين محمدي تجلّي يافتند. امّا تمام شدن كلام الهي با صدق به اين معناست كه اخبار، داستانها، معارف و تمام مطالب قرآن حق بوده و همه وعده‌هايش محقق مي‌شود. از طرف ديگر تمام احكامش عدل است يعني مواد و اجزايش هماهنگ و يكنواخت بوده و هيچ تضاد و تناقضي، در آنها به چشم نمي‌خورد. امّا كلام خدا وقتي بصورت صدق و عدل انجام مي‌گيرد كه هيچكس نتواند تغييري چه از نظر لفظ و چه محتوا در قرآن ايجاد كند و چون چنين است پس اين كتاب تا به آخر راهنماي جهانيان بوده و از دستبرد تحريف كنندگان مصون است . او شنونده داناست. هم آنچه را از او مي‌خواهيد مي شنود و هم مي‌داند نيازهاي واقعي شما چيست.

برگرفته از كتاب تفسير نمونه و الميزان به قلم عباس پورسيف

"شرط تعدد زوجات" تفسير سوره نساء آيه 129

وَلَن تَسْتَطِيعُوا أَن تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِن تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا
شما هرگز نمی‌توانید (از نظر محّبت قلبی) در میان زنان، عدالت برقرار کنید، هر چند کوشش نمایید! ولی تمایل خود را بکلّی متوجّه یک طرف نسازید که دیگری را بصورت زنی که شوهرش را از دست داده درآورید! و اگر راه صلاح و پرهیزگاری پیش گیرید، خداوند آمرزنده و مهربان است.
خلاصه تفسیرالمیزان ونمونه :

اسلام شرط تعدد زوجات را رعايت عدل قرارداده و اينجا توضيح ميدهد كه منظور چيست؟مراعات عدالت از نظر علاقه قلبي امكان پذير نيست زيرا محبت قلبي به عوامل مختلفي بستگي دارد كه بعضاٌ از اختيار انسان خارج است امّا اين حقيقت نبايد موجب اين تصور شود كه در عمل نيز مراعات عدالت ناممكن مي‌باشد. براي همين مي‌فرمايد: گرچه نمي‌توانيد هرگز مساوات كامل را از نظر محبّت مراعات كنيد لااقل تمام تمايل قلبي خود را متوجّه يكي از آنان نكنيد تا ديگران بصورت بلاتكليف درآيند يا حقوقشان ضايع شود در روايات است علي (ع) در روزي كه متعلق به همسر ديگرش بود حتي وضوي خود را در خانه ديگري نمي‌گرفتند. سپس مردان را ترغيب مي‌سازد اگر علايم اختلاف ديده شد به اصلاح بپردازيد كه اصلاح از تقوي است و تقوي نيز موجب مي‌شود خدا گناهان را آمرزيده و مواهب جديدي مرحمت كند. 

برگرفته از كتاب تفسير نمونه و الميزان به قلم عباس پورسيف

صديقه طاهره، همتاي قرآن (آيت الله جوادي آملي)

وجود مبارك صديقه كبرا "فاطمه زهرا(س)" سيره و سنتي دارد كه معرف هويت اوست؛ چون اين ذات پر بركت همانند ساير ذوات قدسي، همتاي قرآن كريم‌اند و قرآن كريم عباراتي، اشاراتي، لطايفي و حقايقي دارد؛ چه اينكه از امام حسين(ع) و امام صادق(ع) رسيده است كه قرآن به چهار بخش تقسيم مي‌شود، چهار درجه دارد: يك درجه‌‌اش براي توده مردم است به نام عبارات قرآن؛ برتر از آن، اشارات قرآن است و والاتر از آن، لطايف قرآن است و قله قرآن حقايق قرآن، است كه مخصوص انبياست.(بحارالانوار، ج۷۵، ص۲۷۸). قال الصادق(ع): "كتاب الله عزّوجلّ علي أربعة أشياء علي العبارة والإشارة واللطائف والحقائق؛ فالعبارة للعوام والإشارة للخواص واللطائف للأولياء والحقائق للأنبياء". اين روايت از امام حسين(ع) نيز وارد شده است. (ر.ك: جامع الأخبار، ص۴۱) صديقه كبرا هم كه از ذوات قدسي عترت(عليهم السلام) اند، سيره و سنتي دارد كه بخشي، جزء عبارات آن سيره است، توده مردم از آن بهره مي‌برند؛ بخشي مربوط به اشارات سيره آن حضرت است كه خواص استفاده مي‌كنند و بخشي مربوط به لطايف سيره و سنت آن حضرت است كه أخص بهره مي‌برند و بخشي مربوط به حقايق فاطميه است كه انبيا استفاده مي‌كنند و ديگران طرفي نمي‌بندند؛ بحث درباره آن حضرت در حقيقت همانند بحث درباره قرآن كريم است.

اهل بيت، ريسمان آويخته الهي

قرآن كريم كه حبل خداست، طناب ناگسستني الهي است(ارشاد القلوب، ج۲، ص۳۰۵). قال رسول الله(ص): "... كتاب الله الثقل الأكبر حبل ممدود من السماء الي الارض سبب بأيديكم وسبب بيد الله عزّوجل"؛ اين حبل و طناب را خدا نازل كرده است، لكن انزال قرآن همانند انزال باران نيست. اين حبل را خداي سبحان نازل كرد، يعني آويخت، نه انداخت. آن طوري كه قرآن نازل شده است، باران نازل نمي‌شود و آن طوري كه باران نازل مي‌شود، قرآن نازل نشده است. نازل كردن باران، يعني انداختن اين قطره‌ها روي زمين. نازل كردن قرآن يعني آويختن اين طناب از بالا به زمين؛ چون قرآن حبل خداست و خدا اين طناب را آويخت، نه انداخت، از اين رو از عبارات تا اشارات و لطايف و حقايق، درجات اين حبل است و هر كسي به اندازه علم و عملش مي‌تواند در خدمت طناب الهي باشد. اهل‌بيت(عليهم‌السلام) و صديقه كبرا(س) اينها حبل‌الله‌اند، حبل متين‌اند و حبل متين را خدا آويخت، نه انداخت؛ چون آويخت نه انداخت؛ رهبري قلوب اينها به دست خداي سبحان است، اينها جزء اولياي الهي‌اند. به انسان كاملي مي‌گويند "ولي الله" كه در بخش علم و عمل بدون واسطه از ذات اقدس الهي فيض بگيرد. در ولي او باشد، در جِوار او باشد، موالات داشتن و متوالي بودن، يعني فاصله برقرار نشدن. چنين انساني مي‌شود ولي خدا كه از ولي و جِوار فيض الهي طرفي مي‌بندد. در همان حديث معروف ثقلين ذات اقدس الهي فرمود: اين طناب "طرف بيد الله تعالي"؛(بحارالانوار، ج۲۳، ص۱۰۹) يك طرف اين طناب، يعني قرآن به دست خداست و طرف ديگرش در دست شماست. پس مطلب دوم اين شد كه اين بانو مانند ساير ائمه معصوم(عليهم السلام) حبل متين خدايند و اين طناب را خدا آويخت، نه انداخت و يك طرفش به دست خداست، طرف ديگرش به دست مردم و در دسترس مردم است.

جدايي‌ناپذيري قرآن و عترت

مطلب سوم آن است اگر كسي بخواهد به ذات اقدس الهي راه پيدا كند و از او فيض بگيرد، بايد از مسير قرآن و عترت بگذرد كه همين صراط مستقيم است؛ بقيه كجراهه است و راه نيست و اين قرآن و عترت تار و پود يك حبل متين‌اند؛ دو حبل نيست، دو طناب نيست تا كسي بگويد "حسبنا كتاب الله"(بحارالانوار، ج۲۲، ص۴۷۳)؛ "البخاري و مسلم في خبر أنه قال عمر: النبي قد غلب عليه الوجع وعندكم القرآن حسبنا كتاب الله...".) يا كسي بگويد "حسبنا العترة" اينها تار و پود يك طناب‌اند.
اگر كسي قرآن را گرفت، هيچ راهي ندارد جز پذيرش ولايت عترت و اگر كسي عترت مدار و ولايت پذير بود، هيچ راهي ندارد جز پذيرش معارف قرآن كريم و همان‌طوري كه همة معارف قرآن را ذات اقدس الهي تدوين و تضمين كرده است، صدر و ساقه اين كتاب كلام خداست، انسان كامل به نام عترت طاهرين صدر و ساقه اينها محبت خداست، معرفت خداست، در قلب اينها چيزي جز محبت الهي نيست.

ضرورت توسل به عترت

آيات پر بركت سورة "هل أتي" كه قبلاً خوانده شد، با اين تحليل روشن مي‌شود كه ضمير "حُبِّهِ" به الله بر مي‌گردد، نه به طعام؛ "وَيطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَي حُبِّهِ مِسْكيناً وَيتِيماً وَأَسِيراً"؛(انسان/ ۸) نه "علي حب الطعام". اينها جزء مقربان‌اند كه فوق ابرارند؛ در حرم امن مقربان الهي غير از محبوب حقيقي، موجودي راه ندارد. اگر قلب اينها به حب خدا متيم شد و اگر طبق بيان نوراني امام سجاد(عليه‌السلام) در دعاي ابوحمزه ثمالي، صدر و ذيل قلب اينها مملو از محبت الهي بود، هرگز اينها به خود علاقه ندارند؛ چه رسد به نان و گندم نيازمند و علاقه‌مند باشند تا ضمير "حُبِّهِ" به طعام برگردد "و يطعمون الطعام علي حب الله" و اگر كلمه الله قبلاً مطرح نشد، چون روشن بود و بين‌الرشد است نيازي به ياد او ندارد. گاهي ضمير در اول آيه قرار مي‌گيرد و به خداي سبحان برمي‌گردد، آن ضمير ضمير شأن نيست، به خدا برمي‌گردد؛ خدا غايب نيست تا كسي بگويد كه قبلاً نامي از او برده نشد.
بنابراين، اين وجود مبارك مثل خود قرآن كريم، صدر و ساقه هويت و هستي اينها را محبت و معرفت الهي تضمين كرده است. اگر راه غير از اين نيست و ساير سالكان بايد اين راه را طي كنند، چاره‌اي جز شفاعت و وسيله و توسل نيست.

اهميت خطبه فدكيه

خطبه فدكيه را حوزة علميه بايد درس بدهد؛ طلاب بايد آن را به صورت درس بخوانند. همان طوري كه عده‌اي حافظ قرآن‌اند، حافظ نهج‌البلاغه‌اند، عده‌اي هم بكوشند اين خطبه را حفظ كنند و به صورت درس بخوانند، البته درس اين خطبه نظير دروس ديگر آسان نيست. شما اگر در خدمت اين خطبه باشيد، مي‌بينيد آن معارف عميق نهج‌البلاغه كه جزء مشكلات نهج‌البلاغه است و جزء غرر خطبه‌هاي توحيدي نهج‌البلاغه است كه وجود مبارك اميرالمؤمنين(ع) در دوران خلافت، يعني ۲۵ سال بعد از شهادت اين بانو ايراد كرد، آن غرر و خلاصه و متن و عصاره آن خطبه‌هاي عميق نهج‌البلاغه در خطبه نوراني وجود مبارك فاطمه(عليها آلاف التحية و الثناء) آمده است. حضرت در جريان بازگرداندن فدك يك خطبه‌اي دارد و يك خطابه‌اي؛ در آن "خطابه" مسئله بازگرداندن فدك و مسائل سياسي و اجتماعي و مسئلة ظلمي كه بر آن حضرت رفته مطرح است اما در آن "خطبه" كه قبل از خطابه ايراد كرد حمد خدا، تشريح اسماي حسناي خدا، ازليت خدا، ابديت خدا، سرمديت خدا و كم كم مي‌رسد به اينكه اين خاندان وسيلة الهي‌اند؛ آن خطبه محتوايش فقط بحث‌هاي فلسفي و كلامي و عرفاني است و ديگر هيچ. خطبة حضرت مسائلي دارد [و] خطابه حضرت احكامي. مسائل سياسي را در آن خطابه بيان كرد [و] مسائل حكمي و كلامي را در آن خطبه تشريح نمود. با تشريح آن خطبه‌ها، گوشه‌هايي از آن خطبه روشن مي‌شود كه شبهة صاحب المنار و ساير متفكران وهابي يا احياناً كساني كه در توسل و استشفا و شفيع گرفتن شبهه‌اي دارند همه اينها برطرف خواهد شد.

ضرورت توسل در بيان صديقه كبرا (س)

بيان نوراني صديقه كبرا (س) اين است كه ما چون طناب آويخته الهي هستيم، ما با ديگران فرق داريم، اگر باران نازل شد، شما هم آن‌چنان نازل شديد "وَإِن مِّن شَي‏ءٍ إِلاَّ عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ"؛(حجر/ ۲۱) افراد عادي از مخزن غيب به نحو باران نازل شدند؛ گرچه تجلي است نه تجافي، ولي اين حبل متين نيست كه يك طرفش مستقيماً به دست ذات اقدس الهي باشد. دست بي‌دستي او همه جا حضور دارد، اما اين موجود آن لياقت را ندارد كه لدي اللهي باشد. اگر فاصله است، از اين طرف است، اگر بعد است، از اين طرف است؛ اگر نابينايي است، از اين طرف است. نابينا در عين حال كه در كنار برادر آزادة بينايش قرار دارد، نيازمند به ترجمان است؛ بايد كسي به او بگويد برادر آزاده‌ات از سفر برگشت، هر چه مي‌خواهي بپرس نشانش اين است؛ علامتش اين است؛ حرفش اين است؛ پيامش اين است؛ بنابراين اگر كوري كنار بينايي قرار گيرد نيازمند ترجمان است. اگر كري كنار ناطق بنشيند محتاج ترجمان است. اگر جاهلي كنار عالم بنشيند نيازمند ترجمان است. وجود مبارك آن بانوي قدسي كه حبل الله و طناب آويخته است و نه انداخته، مثل قرآن كريم نازل شده است نه مثل باران، فرمود: "وَ أحمدوا الله الذي لعظمته و نوره يبتغي من في السموات والأرض إليه الوسيلة و نحن وسيلته ... و نحن حجته في غيبة ونحن ورثة أنبيائه"؛(دلائل الإمامة، ص۳۳) فرمود: "خدا را حمد كنيد كه به حمد خدا، به عظمت خدا، به نور خدا تمام موجودات آسمان و زمين به طرف او وسيله خواستند و ما وسيله‌ايم". اين معناي توسل مخصوص ما زميني‌ها نيست بلكه موجودات آسماني هم به اين بانو متوسل‌اند؛ فرشتگان الهي هم به اينها متوسل‌اند؛ هر موجودي كه نتواند لدي‌اللهي باشد از موجود لدي‌اللهي كمك مي‌گيرد؛ هر موجودي كه صادر اول و يا ظاهر اول نباشد، از صادر اول يا ظاهر اول استضائه مي‌كند، فرمود: "وَ أحمدوا الله الذي لعظمته و نوره يبتغي من في السموات والأرض إليه الوسيلة و نحن وسيلته"؛ غير از ما هر موجودي چه در آسمان چه در زمين، اينها از خدا فاصله دارند؛ گرچه خدا با هيچ كسي فاصله ندارد. اينها آن درجه را ندارند كه بلاواسطه از خدا فيض بگيرند. آن اولين صادر نور اين خاندان است؛ آن اولين ظاهر ولاي اين خاندان است. بنابراين اگر خدا نزديك است و اگر اقرب است إلينا من حبل الوريد يا "يحُولُ بَينَ المَرْءِ وَقَلْبِهِ" ،(انفال/ ۲۴) از اين طرف اين قلب آلوده ما كه "فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً".(بقره/ ۱۰) "اين قلب آلوده از ذات اقدس الهي دور است [و] نيازمند ترجمان است، نيازمند وسيله‌اي است كه ما را به آن مكانت برساند".

توسل، متمم قابليت قابل

توسل براي آن نيست كه متمم فاعليت فاعل باشد؛ توسل براي تتميم قابليت قابل است. بحث در اين است كه خدا بي‌نياز است و وسيله نمي‌خواهد؛ بحث در اين است كه ما محتاجيم و وسيله مي‌طلبيم. بي‌نيازي خدا كه مشكل ما را حل نمي‌كند؛ ما بايد بتوانيم از او بخواهيم تا به ما بدهد. اگر ما دور بوديم دهان آلوده بود و با دهان آلوده نتوانستيم بگوييم "يا الله" يك طيب و طاهري مي‌طلبد كه حرف ما را برساند.
وجود مبارك رسول گرامي(عليه و علي آله آلاف التحية و الثناء) به ما فرمود: "طهّروا أفواهكم فإنها طرق القرآن"؛(مستدرك الوسائل، ج۱، ص۳۶۸) دهان‌ها را پاك كنيد. غذاي خوب و حلال در اين دهان وارد بشود، حرف طيب و طاهر از اين دهان خارج شود؛ نه تهمت و غيبت و استهزا و دروغ خارج شود، نه غذاي شبهه‌ناك. سخن از تطهير دندان نيست كه با مسواك حل بشود؛ سخن از تطهير دهان است فرمود: "دهان‌ها را پاك كنيد چون قرآن مي‌خواهد از اينجا عبور كند". خب، اگر دهان آلوده بود، كسي نماز خواند، قرآن خواند، آيات را از كانال آلوده عبور داد اين اثر ندارد. بنابراين وجود مبارك حضرت فرمود: "بين ما و ذات اقدس اله هيچ فاصله‌اي نيست، آنها كه دورند و جدايند نيازمندند كه حرفشان را ما به خدا برسانيم".

توسل در قرآن

در قرآن كريم ما را به اصل توسل دعوت كرده‌اند: "وَابْتَغُوا إِلَيهِ الوَسِيلَةَ"؛(مائده/ ۳۵)؛ "يعني براي اينكه به خدا نزديك شويد توسل بجوييد". اين يك عام و يا مطلقي است كه نسبت به مصاديق خود حجت است و چون هيچ عام يا مطلقي مصداق خود را ثابت نمي‌كند هرگز نمي‌شود به اين عموم يا اطلاق تمسك كرد و گفت: "پس توسل به آن ذوات قدسي محبوب است، توسل را بايد قبلاً ثابت كرد كه چه چيز وسيله است، بعد گفت: اين شيء وسيله است و خدا در قرآن فرمود: "ابتغاي وسيله كنيد، وسيله بگيريد پس ما به اين توسل مي‌جوييم". هر چه را كه خدا امر كرده است يا به‌عنوان محبوب خود اعلام كرده است به صورت خبر يا انشا معلوم مي‌شود وسيله تقرب الهي است، نماز وسيله است، روزه وسيله است، قرائت قرآن وسيله است، تمام كارهاي خير وسيله است؛ چون خداي سبحان اينها را وسائل قرب قرار داده است.
ولايت را امضا كرده است: "إِنَّمَا وَلِيكمُ اللّهُ"(مائده/ ۵۵) فرمود، تطهير او عصمت را امضا كرده است؛ مباهله را امضا كرده است "وَيطْعِمُونَ الطَّعَامَ"(انسان/ ۸) را امضاكرده است. "وَصَالِحُ المُؤْمِنِينَ"(تحريم/ ۴) را امضا كرده است.(بحارالانوار، ج۲۲، ص۲۳۲)؛ عن سدير الصيرفي عن أبي جعفر:(عليه‌السلام) قال: لقد عرّف رسول الله(صلّي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) علياً(عليه‌السلام) أصحابه مرتين؛ أما مرة فحيث قال: "من كنت مولاه فعلي مولاه" وأما الثانية فحيث نزلت هذه الآية "فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاَهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ المُؤْمِنِينَ" أخذ رسول الله(صلّي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) بيد علي(عليه‌السلام) فقال: "يا أيها الناس هذا صالح المؤمنين".)
ده‌ها فضيلتي كه در قرآن براي سوره طه و يس مقرر كرد، امضا كرده است. ما يا به صورت خبر يا به صورت انشا، مطلوبيت اينها را درك مي‌كنيم و مي‌گوييم اينها وسيله‌اند و اين بانوي قدسي تصريح كرده است، فرمود: "و نحن وسيلته ... و نحن حجته في غيبة ونحن ورثة أنبيائه"؛(شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، ص۲۱۱) پس صغرا با اين مشخص مي‌شود؛ كبرا با آن مشخص مي‌شود؛ اصل توسل هم امكان دارد، بلكه ضروري است براي كسي كه بخواهد به ذات اقدس الهي نزديك بشود. در مناجات شعبانيه مي‌خوانيم كه اقرار و اعتراف به گناه پيش خداي سبحان چون مطلوب است، وسيله است: "الهي ... إن كان قد دنا أجلي ولم يدنني منك عملي فقد جعلت الإقرار بالذنب إليك وسيلتي"؛ خدايا! من اقرار به گناه را وسيله قرار دادم؛ من توسل جستم به اقرار و در پيشگاه تو اقرار مي‌كنم كه فردا مرا به محكمه نخواني كه مجبور نشوم، اقرار كنم تا "فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ فَسُحْقاً لأَصْحَابِ السَّعِيرِ"(ملك/ ۱۱) دامنگير من بشود خود ائمه(عليهم الصلاة و السلام) اسماي حسناي الهي را آن وقت وسيله قرار مي‌دهند: "يتوسل إليك بربوبيتك"(مفاتيح‌الجنان، دعاي كميل) آنها به جايي مي‌رسند كه ربوبيت خدا را وسيله قرار مي‌دهند، غير از كساني‌اند كه مي‌گويند: "وجعلت الإقرار بالذنب إليك وسيلتي" اين ذوات مقدس ما را اگر نابيناييم، بينا مي‌كنند؛ جاهليم، عالم مي‌كنند؛ ناشنواييم، سميع مي‌كنند. معني توسل تتميم قابليت قابل است، اين فيض‌ها را به ما مي‌رساند تا آن فاعل تام اين فيض‌ها را به ما عطا كند.

اسارت دين بعد از رحلت پيامبر(ص(

كساني كه با اين بانو و همسرش (عليهما آلاف التحية والثناء) بد رفتاري كردند، قبلاً با پدر بزرگوارش بد عهدي كردند. صناديد قريش و مشركان جاهلي در حدوث و بقا تا مي‌توانستند نگذاشتند وجود مبارك رسول گرامي رشد كند، بعد از رشد آن حضرت، در رفع مقام او كوتاهي نكردند تا چراغش را خاموش كنند كه "يرِيدُونَ لِيطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ"،(صف/ ۸). در همان طليعه دين و رحلت رسول گرامي(ص) اينها آمدند دين را مصادره كردند؛ يعني قرآن و عترت را مصادره كردند. از يك طرف گفتند: "حسبنا كتاب الله"(بحارالانوار، ج۲۲، ص۴۷۳) عترت را خانه نشين كردند و اين قرآن را هم مصادره كردند. در عهد نامه مالك كه به تدوين و تقرير وجود مبارك اميرالمؤمنين(س) تنظيم شد، بنگريد؛ حضرت در آن عهدنامه، به مالك اشتر فرمود: "مالك! ما در يك شرايط استثنايي به سر مي‌بريم، شما مي‌دانيد وارث چه حكومتي هستيد" "فإن هذا الدين قد كان أسيراً في أيدي الأشرار يعمل فيه بالهوي و يطلب به الدنيا"؛(نهج‌البلاغه، نامة ۵۳) فرمود: "سخن از فدك و امثال فدك نبود؛ سخن از علي و امثال علي نبود؛ سخن از اصل دين بود. اينها خواستند دين را مصادره كنند و به اسارت در آورند و اسير كردند. مالك! اين دين ساليان متمادي در اسارت بود. نماز، حج، زكات و روزه بود، اما نماز اسير، حج اسير، زكات اسير، شما مي‌بينيد الآن در حجاز هست، در بسياري از كشورهاي عربي و اسلامي نماز صوري هست، اما نماز، اسير حج است، حج اسير روزه است، اما روزه اسير. نمازي كه فرياد ندارد، حجي كه قيام ندارد، روزه‌اي كه رهبري ندارد، روزه اسير است: من آمدم اين خلافت را پذيرفتم، زنجير را از دست و پاي دين آزاد كردم تا مردم بدانند نماز يعني چه، روزه يعني چه، حج يعني چه، زكات يعني چه، اينها وسيله‌اي است كه مردم را به خالق نزديك مي‌كند مالك! بدان، اينها هوا را به حساب دين صرف مي‌كردند، به نام دين هوا را پياده مي‌كردند و مانند آن. طبق اين اصل نوراني نامه نهج‌البلاغه وقتي دين در اسارت امويان قرار گرفت، مستحضريد كه اسير را آن امير در چنگال خود دارد يا او را اعدام مي‌كند يا آزاد مي‌كند يا او را به‌عنوان برده مي‌گيرد و مي‌فروشد. اموي كه دين را به اسارت گرفته است، هرگز به مصلحتشان نبود دين را آزاد بگذارد [تا] مردم معني واقعي نماز و روزه و حج و زكات را بفهمند؛ پس دين را اينها در اسارت نگه‌داشتند [و] آزاد نكردند. ماند دو امر يا دين را اعدام كند يا آن را به‌عنوان برده بفروشد، ديدند اعدام دين فعلاً زود است، الآن نمي‌توانند بگوئيد"
لَعِبَت هاشم بالمُلك فلا
خبرُ جاءَ وَلا وَحي نزل 
ليت أشياخي ببدر شهدوا 
جزع الخزرج من وقع الأسل (احتجاج، ج۲، ص۳۰۷)
چند سالي بايد بگذرد، مردم كم‌كم از معارف الهي فاصله بگيرند، حسين‌بن‌علي (عليه السلام) در خونش بغلطد تا حاكم شام بگويد:
"لَعِبَت هاشم بالمُلك فلا
خبرُ جاءَ وَلا وَحي نزل"
كه همين حرف كه اعدام دين بود، در سال ۶۱ هجري از حلقوم همين اموي ناپاك برفراز كرسي زرين شام آن روز شنيده شد.

استيضاح حكومت توسط حضرت زهرا(س)

بنابراين اين بيان نوراني اميرالمؤمنين كه فرمود: "فإن هذا الدين قد كان أسيراً في أيدي الأشرار يعمل فيه بالهوي و يطلب به الدنيا"(نهج‌البلاغه، نامة ۵۳) يك چيز روشني بود كه اينها در جريان سقيفه دين را به اسارت گرفتند و اين بانوي قدسي سعي كرده است، دين را زنده نگه بدارد تا روزي از دست اينها آزاد بشود وگرنه همان اوايل اينها اين دين را اعدام مي‌كردند. سخن از فدك نيست؛ آن وقتي هم كه فدك در اختيار اينها بود اينها نان جو مي‌خوردند. جريان دستاس كردن و به خون آلوده شدن دست مطهر زهرا(س) با داشتن حوائط سبعه(مناقب، ج۱، ص۱۶۹؛ و فدك بود. به هر تقدير وجود مبارك صديقه كبرا اين جمله قرآني را با تعبير غيبت به خطاب، حكومت را استيضاح كرد، فرمود: "شما حكومت جاهلي تشكيل داديد، سخن از من و همسرم و امثال اينها نيست. وقتي قرآن و دين به‌عنوان اصول ارزشي حجت نباشد، حكومت، حكومت جاهلي است "أَفَحُكمَ الجَاهِلِيةِ تبغُونَ وَمَنْ أحسَنُ مِنَ اللهِ حُكماً لِقَومٍ يوقِنُونَ".(احتجاج، ج۱، ص۱۰۲(

خلاصه تفسير سوره حمد (آيت الله معرفت)

نظم بديع سوره حمد

مقدمه

نظم بديع و محتواي فرازمند سوره حمد، ارشادي به شيوه تضرّع نزد خدا و عرضه حاجت نزد اوست، بدين جهت سوره داراي سه مرحله پي درپي است: نخست، ستايشي فراگير، دوم انقطاعي تام، و در نهايت ، عرض نياز همراه با پافشاري. دو مرحله نخست به طور طبيعي، زمينه ساز رسيدن به مقاصد درخواست شده در مرحله پاياني است.

اين سوره با حمد و ثناگويي نسبت به كامل ترين نعمت‌هاي فراگير آغاز مي‌گردد: او پروردگار جهانيان است، داراي رحمتي گسترده و مهرباني نسبت به بندگان مخلص خود. در نهايت، او مالك و زمام دار امور روز قامت است. اين آيات، ثناگويي نسبت به مبدأ و معاد مي‌باشد.

آن گاه انقطاعي كامل شكل مي‌گيرد: معبود و ياري رساني جز او نيست ، بنابراين به طور مطلق، پناهگاهي جز خداي تعالي وجود ندارد.

در پايان، نوبت به مطرح ساختن نياز مي‌رسد: درخواست شمول عنايت خداي تعالي نسبت به بنده نيازمندش در طول مسير زندگي ، به گونه‌اي كه با گروهي كه خداوند به آنان نعمت داده است، متنعّم به ولايت الهي ‌گردد و از گروه متجاوزي كه خداوند بر آنان خشم گرفته است و جمع مقصري كه راه را گم كرده اند، فاصله گيرد.

تفسير بسم الله

بسمله رمز اسلام و برترين نماد و ريسماني است كه پيوند اين امت را با مبدأ نيرومند و والامنزلت، استوار ساخته است، به گونه اي كه عناصر شرور و شياطين از آن متواري مي گردند و بانگ رعد آسايش، آنان را مدهوش و سرگردان مي‌كند و در برابر هيبت طنين اندازش بر گوش‌ها، تاب مقاومت ندارند :سوره اسراء آيه 46 وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا  چون در قرآن، پروردگار خود را به يگانگي ياد كني، در حال فرار ، پشت مي‌كنند.

(1/184) عياشي با سند خود به ابوحمزه ثمالي از امام ابوجعفر باقر عليه السلام روايت كرده است: رسول خدا  بسم الله الرحمان الرحيم" را با جهر مي‌خواند و آن را با صداي بلند قرائت مي‌كرد. هنگامي كه مشركان آن را شنيدند، پشت كرده، بر مي‌گشتند، از اين رو خداوند، چنين نازل كرد: وَإذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلي أدْبارِهِمْ نُفُورًا.

 {1/244} همان گونه كه از امام باقر نقل شد، با كرامت ترين آيه در كتاب خدا، بِسمِ اللهِ الرَّحمانِ الرَّحيم است.

{1/296} صدوق با سند خود به علي بن حسن بن علي بن فضّال از پدرش چنين روايت كرده است : از علي بن موسي الرضا عليه السلام درباره {بِسْم الله...} پرسيدم. حضرت فرمود : معناي سخن گوينده {بِسْم‌الله...} اين است كه بر جان خويش نشانه‌اي از نشانه‌هاي خدا ( سمه من سمات الله ) را مي نهم كه همان عبوديّت است .

"الله عَلَم شخصي براي خداي تعالي است . اصل آن «الاَله» بوده، سپس عَلَم بالغبله گرديده است . راغب گويد: « به سبب اختصاص داشتن اين نام به او ، فرمود: آيا براي او هم نامي مي شناسي؟

همزة «الالَه » براي تخفيف و به سبب كثرت استعمال ، حذف گرديده و دو لام ادغام شده است و تفخيم مي‌گردد، مگر هنگامي كه پيش از آن كسره باشد.

4- بر گرفته از «وَلَه» به معناي تحيّر ناشي از شدت شادي يا ترس و پناه بردن به ركني محكم است. گفته مي شود : وَلَه الصبي الي أمّه» يعني كودك به مادرش پناه برد. نيز گفته مي‌شود:   ولهت الآُمّ إلي ولدها يعني مادر به فرزندش محبت ورزيد. ابن انباري گويد: گفته شده : اصل آن، ولاهً از وَلَهً است، چرا كه در نيازها {و سختي‌ها} به او پناه برده مي‌شود. آن گاه و او مكسور را به همزه تبديل كردند، مانند ً وشاحً كه تبديل بهً اشاح و ساده كه تبديل به إسادهً شده است."

الرَّحْمانِ و الرَّحِيمِ:

الرَّحْمانِ و الرَّحِيمِ دو صفت از صفات بارز خداي تعالي است . " رحمان" مظهر رحمت گسترده اوست (: قسمتي از سوره انعام آيه 147فَقُل رَّبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ  ) " بگو: پروردگار شما داراي رحمتي گسترده است ."قسمتي از سوره اعراف آيه 156 و َرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ  " رحمتم همه چيز را فرا گرفته است"

" رحيم " نيز دليل بر عنايت ويژه او به بندگان مؤمن خود مي‌باشد: قسمتي از سوره اعراف آيه 156َسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ    به زودي آن را به كساني كه پرهيزكاري مي كنند، مقرر مي دارم. {وسوره احزاب قسمتي از آيه 43 َكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا نسبت به مومنان همواره رحيم است .

واژه "رحمان" بر وزن فَعْلان بر مبالغه در گستردگي رحمت خداي تعالي دلالت دارد، گستره‌اي كه جز ذات مقدس او، ياراي آن را ندارد، بنابراين تنها خداي تعالي بدان موصوف مي شود." رحيم" نيز بر مهرباني و عنايتي ويژه دلالت دارد و هر انسان مهربان و دل سوز بدان موصوف مي‌گردد، از اين رو پيامبر گرامي به سبب شفقت خود نسبت به مؤمنان به آن توصيف شد.

" الْحَمْدُلِلِّه" رب الْعالَمينَ":

اين سوره با حمد خاي تعالي آغاز مي‌شود و حمد، همان ستايش نيكو، در مقام شكر و سپاس از نعمت فراوان است. درگام ديگر، وصف " پروردگار جهانيان" مي‌آيد كه گويا، تعليلي لطيف براي استحقاق آن حمد جامع و ستايش فراگير است. "ربُ" همان مالك عهده دار امور مربوبين – كه همه آفريدگان هستند- مي‌باشد. اين ربوبيت فراگير كه امور مربوبين را بر عهده دارد برآمده از مقام رحمت گسترده خداي تعالي است كه همان رحمانيت عام مي‌باشد، نيز برخاسته از عنايت فراوان او به بندگان مؤمن است كه همان رحمانيت عام مي‌باشد، نيز برخاسته از عنايت فراوان او به بندگان مؤمن خود است كه همان رحيميت خاص مي‌باشد.

ربوبيت نيز به مالكيت همه امور در روز جزا ، منتهي مي‌گردد.

حال كه حقيقت چنين است، سزاوار است كه غير خداي تعالي پرستش نشود و از غير او ياري جويي نگردد، نيز شايسته تر آن است كه جز به او، عرض حاجت نشود. اين ، اجمال تفسير سوره است اما تفصيل آن براساس روايات ، به شرح ذيل مي‌باشد:

حمد، همان ستايش بر نعمت فراوان است تا سپاسي در برابر تفصّل خداي تعالي باشد. حمد، خودِ شكر نيست، بله شكر غايت آن است.

همان گونه كه گذشت، عالمين گروه‌هاي مختلف مردم هستند و تفسير آن به عالَم‌ها ( ي حيوانات و جمادات و ...} صحيح نيست، ليك روايات در تفسير آن دچار تشويش است.

{1/472} از جمله رواياتي كه آن را به گروه‌هاي مردم تفسير كرده، روايتي است كه راغب در مفردات خود، از امام جعفر بن محمد صادق نقل كرده است. حضرت فرمود: مقصود از آن ، مردم مي‌باشد و هريك از آنان عالَمي هستند." نيز فرمود: دو عالَم وجود دارد: عالم بزرگ – كه همان فلك و موجودات در آن است و عالم كوچك- كه همان انسان مي‌باشد.

«العالمين » اسم جمع براي گروه عقلاست و در قرآن، بيش از هفتاد بار به كار رفته و در همه كاربردها همين معنا اراده شده است، از جمله سوره انعام قسمتي از آيه 90، إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ¹ ،سوره يوسف قسمتي از آيه 104 «اِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرَ لِلْعَالَمِينَ»2 سوره انبياء قسمتي از آيه 107 «وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ 3 سوره فرقان قسمتي از آيه 1« لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا» ، سوره عنكبوت آيات 10 و 15 " اوَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِمَا فِي صُدُورِ الْعَالَمِينَ (2) (وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِّلْعَالَمِينَ) سوره آل عمران آيه 42 "إِنَّ اللّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاء الْعَالَمِينَ ،سوره آل عمران قسمتي از آيه 96مُبَارَكًا وَهُدًى لِّلْعَالَمِينَ و نمونه هاي فراوان ديگر كه مراد از «عالمين »  گروه مردمان مي‌باشد و در هيچ يك از كاربردهاي آن، غير از انسان اراده نشده است.

" إيّاكَ نَعْبُدُ وَ إيّاكَ نَسْتَعِِينُ "

اين جمله التفات از غيبت به خطاب است كه آن تمجيد و ستايس نيكو، چنين التفاتي را اقتضا مي‌كند، به گونه‌اي كه بنده، خويش را در پيشگاه مولاي كريم خود، حاضر مي‌بيند و مستقيم، او را خطاب مي‌كند و بي هيچ حجاب ، با او هم سخن مي‌شود، بدين رو اخلاص خود را در عبادت و طاعت، نزد او ابراز مي‌دارد و در كارهاي مهم از او ياري مي‌جويد.

{1/517} در تفسير امام از امير مؤمنان از رسول خدا نقل شده است كه خداوند فرمود: بگوييد: در طاعت و عبادت تو و دور ساختن شر دشمنان و برگرداندن دسيسه‌هاي آنان و پايداري بر فرمان‌هاي تو، تنها از تو ياري مي‌جوييم.

آيه«إيّاكَ نَعْبُدُ... التفات از غايب به خطاب است . آيات آغازين سوره به صورت غايب آمده است تا مقام شامخ ربوبيّت، با عظمت نمايد و در نظر بنده‌اي كه با خشوع و فروتني به پاخاسته، حاضر شود. هنگامي كه بنده پروردگارش را با صفاتي مي‌ستايد كه دلالت بر شمول رحمت و گستردگي عنايت او مي‌كند، جرأت مي‌يابد خود را متنعّم به فيض حضور در بارگاه الهي و آن ساحت گسترده ببيند.

آوردن صيغه جمع (نعبد، نستعين، اهدنا) از آن روست كه عبد، خود را كوچك تر از آن بيند كه به تنهايي، نزد خداي تعالي حاضر شود، بدين جهت خود را با جمع همراه مي‌سازد و شايد مصداق اين سخن شود كه « براي يك گل، هزار خار را آب دهند».

" اهْدِنَا الصّراطَ الْمُسْتَقِيمَ"

اين جمله، تضرّعي از بنده نزد خداست تا او را در سايه رحمت خود قرار دهد و عنايت خود را در طول زندگي، شامل وي گرداند. در اين صورت، بنده هرگز، نه در زندگي مادي و نه در معنويات ، راه را گم نكند و به مقامات فرازمند و ارزشمندانساني راه يابد و خداوند او را به راه رشد، هدايت كند.

صراط مستقيم ، همان راه سعادت در زندگي مادي و معنوي است كه در طول اين مسير، خداي تعاي، خود، وليّ بنده است و او را از ظلمات ( تاريكي‌ها و سختي‌ها و اسباب گمراهي حيات) خارج ساخته ، به نور وارد مي‌كندسوره بقره قسمتي از آيه 257 الَّذِينَ آمَنُواْ يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّوُرِ اين به معناي تدام عنايت خداي تعالي به بندگان مؤمنش است تا در مسير مستقيم زندگي با پيچ و خمي رو به رو نگردند چه، آنان با همه وجودشان ايمان آورده‌اند و در پرتو ولايت او، به آرامش رسيده‌اند و تا ابد، در سايه عنايت او، آسوده‌اند اين ، خواسته هر مؤمن راست ايمان است كه در لحظه لحظه شب و روز خود، بر آن پا مي‌فشارد خواه پيامبري بزرگوار باشد يا وليّ اي بزرگ مرتبه يا مؤمني كه پرستش خويش را براي خداي پروردگار جهانيان، خالص گردانده است.

محقق فيض كاشاني گويد: بنده در همه كارهاي خود، لحظه به لحظه نيازمند هدايت است از اين رو استمرار هر هدايت، هدايتي ديگر ، پس از هدايت نخست مي‌باشد . بنابراين تفسير { طلب } هدايت به {طلب} استمرار آن ، خروج از ظاهر لفظ نيست .

بر اين اساس، خواسته در اين آيه ، شمول عنايت خاص خداي تعالي به بندگان مؤمن خود و تداوم آن در مسير زندگي ، تا ابد و تا سراي رضوان است.

هم چنين مي توان استعانت را بر درخواست بقاي قدرت بر طاعت و كمال و عقل و اسباب تمكين حمل كرد. 1 بنگريد به : ابوالفتوح، ج1 83 و 84

هم چنين برخي از روايات آن را به ولايت رسو اعظم و اهل بيت مطهر او تفسير كرده‌اند. آنان ريسمان پيوند ميان خدا و بندگان هستند . هر كس به ريسمان ولايت آنان در آويزد، نجات يابد و هركس از آنان جدا گردد، گمراه و نابود شود.

{1/548} در زيارت امامان معصوم خطاب به آنان، آمده است : شماييد شاهراه استوارتر و گواهان سراي فاني و شفيعان سراي باقي و رحمت پيوسته( حق) و نشانه پنهان در گنجينه و امانت نگهداري شده و درگاهي كه مردم بدان آزمايش شوند. هر كه نزد شما آمد، نجات يافت و هر كه نزدتان نيامد، هلاك گرديد... كسي كه ولايت شما را داشت ، خوشبخت شد و كسي كه با شما دشمني كرد، نابود گرديد. آن كه شما را انكار كرد، { از رسيدن به مقصد،} نوميد گرديد و آن كه از شما جدا شد،گمراه گرديد . هر كس به شما تمسّك جست، پيروز شد و هر كس به شما پناه آورد ايمن گرديد و كسي كه شما را تصديق كرد، سالم ماند و كسي كه به شما اعتصام ورزيد، هدايت شد .

{ 1/549} صدوق با سند خود به حنان بن سدير از جعفر بن محمد روايت كرده است: مقصود از سخن خدا در سوره حمد : صِراطَ الَّذينَ أنعَمتَ عَلَيهِم محمد و ذريه او – صلوات الله عليهم – مي‌باشد .

{1/552} همو با سند خود به وكيع بن جرّاح از سفيان ثوري از اسباط و مجاهد از ابن عباس نقل كرده است كه {خداوند } مي‌فرمايد : اي گروه بندگان، بگوييد: ما را به دوستي پيامبر و اهل بيت او هدايت كن.

{1/552} نير وي با سند خود به حبيب بن ابي ثابت از سعيد بن جبير از ابن عباس نقل كرده است كه رسول خدا به علي بن ابي طالب فرمود: تويي راه آشكار و تويي صراط مستقيم و تويي پيشواي مؤمنان .

خلاصه ، آن كه صورت هدايت، همان است كه مؤمن در سراي دنيا براي خود ايجاد كرده است و در آن به هدايت امامش اقتدا مي‌كند و در معنا ، باريك تر از مو تيزتر از شمشير است . راه تاريكي است كه كسي بدان راه نمي يابد مگر آن كه خداوند برايش نوري براي راه رفتن بين مردم قرار داده است. مردم نيز به مقدار نور خود مي‌كوشند بر آن بگذرند. 2 صافي،ج1،ص127

"صِراطَ الَّذينَ أنعَمتَ عَلَيهِم غَيْرِ المَغضوبِ عَلَيهِم وَلا الضّالِينَ"

اين آيه تبيين صراط مستقيمي است كه بنده، راه يابي به آن و تداوم در آن مسير را درخواست مي‌كند. اين همان راه اطاعت است كه به هدايت و شمول عنايت كبراي الهي منتهي مي‌گردد. سوره نساء آيات 69و 70 وَمَن يُطِعِ اللّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاء وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا،ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللّهِ وَكَفَى بِاللّهِ عَلِيمًا، كساني كه از خدا و پيامبر اطاعت كنند، در زمره كساني خواهند بود كه خدا ايشان را نعمت داده است، { يعني} با پيامبران و صديقان و شهيدان و صالحان . آنان چه نيكو همدمان اند. اين تفضّل از جانب خداست و خدا بس داناست.

در روايات قسمتي از سوره نساء آيه 69 اَلَّذين أَنْعَمَ اللهُ عَلَيْهِم  به پيامبران و پيروان دين حنيف و آيين حنيف ابراهيم تفسير شده است المَغضوبِ عَلَيَِهم نيز در روايات به يهوديان تفسير شده است كه در دين خود غلوّ كردند و از راه ميانه منحرف گشتند. هم چنين در روايات الضّالِّينَ به مسيحياني تفسير شده است كه نسبت به خداوند دچار تفريط شدند و گفتند : ثالث ثلاثه { او ، سومي از سه خداست}. لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ آنها كه گفتند : خداوند، سومين (خدا) از سه خدا مي‌باشد قطعاَ كافر شدند.

{ 1/598} علي بن ابراهيم قمي در تفسير از پدرش از حمّاد از حريز از امام صادق چنين روايت كرده است " المغضوب عليهم ناصبي‌ها و ضالّين " يهوديان و مسيحيان .

{1/599} هم چنين وي از او از ابن ابي عمير از ابن اذينه از امام صادق درباره غَيْرِالمغضوبِ عَلَيهِم وَلاالضّالِّينَ چنين نقل كرده است المغضوب عليهم ناصبي ها و ضالّين :ترديد كنندگاني كه امام را نمي‌شناسند.

مفهوم، فلسفه و فواید حجاب

مفهوم و ابعاد حجاب

مفهوم حجاب چيست و از نظر قرآن و حديث، حجاب و پوشش اسلامي داراي چه ابعاد و اقسامي است؟

حجاب در لغت به معناي مانع، پرده و پوشش آمده است[1]. استعمال اين كلمه، بيش‎تر به معني پرده است[2]. اين كلمه از آن جهت مفهوم پوشش مي‎دهد كه پرده، وسيله‎ي پوشش است، ولي هر پوششي حجاب نيست؛ بلكه آن پوششي حجاب ناميده مي‎شود كه از طريق پشت پرده واقع شدن صورت‎گيرد[3].

در اين نوشتار مراد ما از حجاب، پوشش اسلامي است، و مراد از پوشش اسلامي زن، به عنوان يكي از احكام وجوبي اسلام، اين است كه زن، هنگام معاشرت با مردان، بدن خود را بپوشاند و به جلوه‎گري و خودنمايي نپردازد.

بنابراين، حجاب، به معناي پوشش اسلامي بانوان، داراي دو بُعد ايجابي و سلبي است. بُعد ايجابي آن، وجوب پوشش بدن و بُعد سلبي آن، حرام بودن خودنمايي به نامحرم است؛ و اين دو بُعد بايد در كنار يكديگر باشد تا حجاب اسلامي محقق شود؛ گاهي ممكن است بُعد اول باشد، ولي بُعد دوم نباشد، در اين صورت نمي‎توان گفت كه حجاب اسلامي محقق شده است.

گاهي مشاهده مي‎كنيم كه بسياري از زنان محجبه در پوشش خود از رنگ‎هاي شاد و زيبا و تحريك برانگيز استفاده مي‎كنند كه به اندامشان زيبايي خاصي مي‎بخشد و در عين پوشيده بودن بدن زن، زيبايي‎اش آشكار است، گويي كه اصلاً لباس نپوشيده است[4]؛ و اين دور از روح حجاب است.

اگر به معناي عام، هر نوع پوشش و مانع از وصول به گناه را حجاب بناميم، حجاب مي‎تواند اقسام و انواع متفاوتي داشته باشد. يك نوع آن حجاب ذهني، فكري و روحي است؛ مثلاً اعتقاد به معارف اسلامي، مانند توحيد و نبوت، از مصاديق حجاب ذهني، فكري و روحي صحيح است كه مي‎تواند از لغزش‎ها و گناه‎هاي روحي و فكري، مثل كفر و شرك جلوگيري نمايد.

علاوه بر اين، در قرآن از انواع ديگر حجاب كه در رفتار خارجي انسان تجلي مي‎كند، نام برده شده است؛

مثل حجاب و پوشش در نگاه كه مردان و زنان در مواجهه با نامحرم به آن توصيه شده‎اند:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ[5]؛ اي رسول ما به مردان مؤمن بگو تا چشم‎ها را از نگاه ناروا بپوشند.

قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ[6]؛ اي رسول به زنان مؤمن بگو تا چشم‎ها را از نگاه ناروا بپوشند.

نوع ديگر حجاب و پوشش قرآني، حجاب گفتاري زنان در مقابل نامحرم است:

فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ[7]؛ پس زنهار نازك و نرم با مردان سخن نگوييد؛ مبادا آن كه دلش بيمار (هوا و هوس) است به طمع افتد.

نوع ديگر حجاب و پوشش قرآني، حجاب رفتاري زنان در مقابل نامحرم است. به زنان دستور داده شده است به گونه‎اي راه نروند كه با نشان دادن زينت‎هاي خود باعث جلب توجه نامحرم شوند:

وَ لا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ[8]؛ و آن طور پاي به زمين نزنند كه خلخال و زيور پنهان پاهايشان معلوم شود.

از مجموع مباحث طرح شده به روشني استفاده مي‎شود كه مراد از حجاب اسلامي، پوشش و حريم قايل شدن در معاشرت زنان با مردان نامحرم در انحاي مختلف رفتار، مثل نحوه‌ي پوشش، نگاه، ‌حرف زدن و راه‎رفتن است.

رابطه ‎ي حجاب و عفاف

چشم و دل را پرده مي‎بايست امّا از عفاف

چادر پوسيده بنياد مسلماني نبود[9]

شبهه: بعضي با تمسك به شعر فوق، ادعا نموده‎اند كه بين حجاب و عفاف رابطه‎اي نيست؛ عفاف لازم است، اما حجاب لازم نيست. گاه همين مطلب با تمسك به حجاب و پوشش زنان روستايي و زنان شاليزار شمال كشور توجيه مي‎شود كه آنها حجاب كامل ندارند، ولي عفيف هستند.[10] آيا ادعاي مذكور صحيح است؟

پاسخ: قبلاً ذكر شد كه حجاب در كتاب‌هاي لغت به معناي پوشش، پرده و مانع آمده است. به نگهبان، حاجب مي‎گويند؛ چون مانع ورود اغيار و بيگانگان در يك حريم و محيط خاص مي‎گردد.

بنابراين، حجاب و پوشش زن نيز به منزله‌ي يك حاجب و مانع در مقابل افراد نامحرم است كه قصد نفوذ و تصرف در حريم ناموس ديگران را دارند. همين مفهوم منع و امتناع در ريشه‌ي لغوي عفت نيز وجود دارد[11]؛ بنابراين، دو واژه‌ي «حجاب» و «عفت» در اصل معناي منع و امتناع مشترك‎اند. تفاوتي كه بين منع و بازداري حجاب و عفت است، تفاوت بين ظاهر و باطن است؛ يعني منع و بازداري در حجاب مربوط به ظاهر است، ولي منع و بازداري در عفت، مربوط به باطن و درون است؛ چون عفت يك حالت دروني است، ولي با توجه به اين كه تأثير ظاهر بر باطن و تأثير باطن بر ظاهر، يكي از ويژگي‌هاي عمومي انسان است؛[12] بنابراين، بين حجاب و پوشش ظاهري و عفت و بازداري باطني انسان، تأثير و تأثّر متقابل است؛ بدين ترتيب كه هرچه حجاب و پوشش ظاهري بيش‌تر و بهتر باشد، اين نوع حجاب در تقويت و پرورش روحيه‌ي باطني و دروني عفت، تأثير بيش‌تري دارد؛ و بالعكس هر چه عفت دروني و باطني بيش‌تر باشد باعث حجاب و پوشش ظاهري بيش‌تر و بهتر در مواجهه با نامحرم مي‎گردد. قرآن مجيد به شكل ظريفي به اين تأثير و تأثّر اشاره فرموده است. نخست به زنان سالمند اجازه مي‎دهد كه بدون قصد تبرّج و خودنمايي، لباس‎هاي رويي خود، مثل چادر را در مقابل نامحرم بردارند، ولي در نهايت مي‎گويد: اگر عفت بورزند، يعني حتي لباس‎هايي مثل چادر را نيز بر ندارند، بهتر است.

وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَ أَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ.[13]

علاوه بر رابطه‌ي قبل، بين پوشش ظاهري و عفت باطني، رابطه‌ي علامت و صاحب علامت نيز هست؛ به اين معنا كه مقدار حجاب ظاهري، نشانه‎اي از مرحله‌ي خاصي از عفت باطني صاحب حجاب است. البته اين مطلب به اين معنا نيست كه هر زني كه حجاب و پوشش ظاهري داشت، لزوماً از همه‌ي مراتب عفت و پاكدامني نيز برخوردار است.

با توجه به همين نكته، پاسخ اين اشكال و شبهه‌ي افرادي كه براي ناكارآمد جلوه دادن حجاب و پوشش ظاهري، تخلفات بعضي از زنان با حجاب را بهانه قرار مي‎دهند آشكار مي‎گردد؛ زيرا مشكل اين عده از زنان، ضعف در حجاب باطني و فقدان ايمان و اعتقاد قوي به آثار مثبت حجاب و پوشش ظاهري است و قبلاً گذشت كه حجاب اسلامي ابعادي گسترده دارد و يكي از مهم‌ترين و اساسيترين ابعاد آن، حجاب دروني و باطني و ذهني است كه فرد را در مواجهه با گناه و فساد، از عقايد و ايمان راسخ دروني برخوردار مي‌كند؛ و اساساً اين حجاب ذهني و عقيدتي، به منزله‎ي سنگ بناي ديگر حجاب‎ها، از جمله حجاب و پوشش ظاهري است؛ زيرا افكار و عقايد انسان، شكل دهنده‌ي رفتارهاي اوست.

البته، همان‎گونه كه حجاب و پوشش ظاهري، لزوماً به معناي برخورداري از همه‌ي مراتب عفاف نيست، عفاف بدون رعايت پوشش ظاهري نيز قابل تصور نيست. نمي‎توان زن يا مردي را كه عريان يا نيمه عريان در انظار عمومي ظاهر مي‎شود عفيف دانست؛ زيرا گفتيم كه پوشش ظاهري يكي از علامت‎ها و نشانه‎هاي عفاف است، و بين مقدار عفاف و حجاب، رابطه‌ي تأثير و تأثّر متقابل وجود دارد.[14] بعضي نيز رابطه‌ي عفاف و حجاب را از نوع رابطه‌ي ريشه و ميوه دانسته‌اند؛ با اين تعبير كه حجاب، ميوه‌ي عفاف، و عفاف، ريشه‌ي حجاب است. برخي افراد ممكن است حجاب ظاهري داشته باشند، ولي عفاف و طهارت باطني را در خويش ايجاد نكرده باشند. اين حجاب، تنها پوسته‌ و ظاهري است. از سوي ديگر، افرادي ادعاي عفاف كرده و با تعابيري، مثل «من قلب پاك دارم، خدا با قلب‌ها كار دارد»، خود را سرگرم مي‌كنند؛ چنين انسان‎هايي بايد در قاموس انديشه‌ي خود اين نكته‌ي اساسي را بنگارند كه درون پاك، بيروني پاك مي‌پروراند و هرگز قلب پاك، موجب بارور شدن ميوه‌ي ناپاكِ بي‌حجابي نخواهد شد.[15]

وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداًً؛[16] زمين پاك نيكو گياهش به اذان خدا نيكو برآيد و زمين خشن ناپاك بيرون نياورد، جز گياه اندك و كم ثمر.

هدف و فلسفه‎ي حجاب

هدف از تشريع حجاب اسلامي و فلسفه‌ي حجاب و پوشش چيست؟

‎هدف اصلي تشريع احكام در اسلام، قرب به خداوند است كه به وسيله‌ي تزكيه‌ي نفس و تقوا به دست مي‎آيد:

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ؛[17] بزرگوار و با افتخارترين شما نزد خدا با تقواترين شماست.

هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ4؛

اوست خدايي كه ميان عرب امّي (قومي كه خواندن و نوشتن هم نمي‎دانستند) پيغمبري بزرگوار از همان قوم برانگيخت، تا بر آنان وحي خدا را تلاوت كند و آنها را (از لوث جهل و اخلاق زشت) پاك سازد و كتاب سماوي و حكمت الهي بياموزد؛ با آن كه پيش از اين، همه در ورطه‌ي جهالت و گمراهي بودند.

از قرآن كريم استفاده مي‎شود كه هدف از تشريع حكم الهي، وجوب حجاب اسلامي، دست‌يابي به تزكيه‌ي نفس، طهارت، عفت و پاكدامني است. آياتي هم‎چون:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ؛[18] اي رسول ما مردان مؤمن را بگو تا چشم‎ها از نگاه ناروا بپوشند و فروج و اندامشان را محفوظ دارند، كه اين بر پاكيزگي جسم و جان ايشان اصلح است.

وَ إِذا سَأَلُْتمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ؛[19] و هرگاه از زنان رسول متاعي مي‎طلبيد از پس پرده بطلبيد، كه حجاب براي آن كه دل‌هاي شما و آنها پاك و پاكيزه بماند بهتر است.

وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَ أَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ؛[20] و زنان سالخورده كه از ولادت و عادت بازنشسته‌اند و اميد ازدواج و نكاح ندارند، بر آنان باكي نيست كه اگر اظهار تجملات و زينت خود نكنند، نزد نامحرمان جامه‎هاي خود را از تن برگيرند و اگر بازهم عفت و تقواي بيش‌تر گزينند، بر آنان بهتر است و خدا به سخنان خلق شنوا و آگاه است.

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَ بَناتِكَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً؛[21] اي پيغمبر با زنان و دختران خود و زنان مؤمنان بگو كه خويشتن را به چادرهاي خود فروپوشند كه اين كار براي اين كه آنها به عفت و حريت شناخته شوند تا از تعرض و جسارت (هوس‎رانان) آزار نكشند بر آنان بسيار بهتر است و خدا در حق خلق، آمرزنده و مهربان است.

چون نگاه به نامحرم توسط مردان، باعث تحريك و تهييج جنسي آنان و در نتيجه منجر به فساد مي‎شود، خداوند در كنار دستور حجاب و پوشش بدن به بانوان، به مردان نيز دستور به حجاب و پوشش چشم داده و نگاه به نامحرم را بر آنان حرام كرده است؛ چنان‎كه از امام رضا(ع) نقل شده است:

حُرّم النظر الي شعور النساء المحجوبات بالازواج و غيرهنّ من النساء لما فيه من تهييج الرجال و ما يدعوا التهييج الي الفساد و الدخول فيما لا يحلّ و لا يجمل؛[22] نگاه به موهاي زنان با حجاب ازدواج كرده و بانوان ديگر، از آن جهت حرام شده است كه نگاه، مردان را برمي‎انگيزد و آنان را به فساد فرا مي‎خواند در آنچه كه ورود در آن نه حلال است و نه شايسته.

از مجموع آيات و حديث فوق به خوبي استفاده مي‎شود كه هدف و فلسفه‌ي وجوب حجاب اسلامي، ايجاد تزكيه‌ي نفس، طهارت و عفت و پاكدامني در بين افراد جامعه، و ايجاد صلاح و پيش‌گيري از فساد است.

آثار و فوايد حجاب در ابعاد مختلف

حجاب و پوشش داراي چه آثار و فوايدي است؟

حجاب و پوشش، در ابعاد مختلف، داراي آثار و فوايد زيادي است كه بعضي از مهم‌ترين فوايد آن عبارت‌اند از:

الف) فايده‎ي حجاب در بُعد فردي

يكي از فوايد و آثار مهم حجاب در بُعد فردي، ايجاد آرامش رواني بين افراد جامعه است كه يكي از عوامل ايجاد آن عدم تهييج و تحريك جنسي است؛ در مقابل، فقدان حجاب و آزادي معاشرت‎هاي بي‎بندوبار ميان زن و مرد، هيجان‎ها و التهاب‎هاي جنسي را فزوني مي‎بخشد و تقاضاي سكس را به صورت عطش روحي و يك خواست اشباع نشدني درمي‎آورد. غريزه‌ي جنسي، غريزه‎اي نيرومند، عميق و دريا صفت است كه هرچه بيش‌تر اطاعت شود بيش‌تر سركش مي‎گردد؛ هم‌چون آتشي كه هرچه هيزم آن زيادتر شود شعله‎ورتر مي‎گردد. بهترين شاهد بر اين مطلب اين است كه در جهان غرب كه با رواج بي‎حيايي و برهنگي، اطاعت از غريزه‌ي جنسي بيش‌تر شده است، هجوم مردم به مسئله‌ي سكس نيز زيادتر شده و تيراژ مجلات و كتب سكسي بالاتر رفته است. اين مطلب پاسخ روشن و قاطع به افرادي است كه قايل‎اند همه‌ي گرفتاري‌هايي كه در كشورهاي اسلامي و شرقي بر سر غريزه‌ي جنسي وجود دارد، ناشي از محدوديت‎هاست؛ و اگر به كلي هرگونه محدوديتي برداشته شود و روابط جنسي آزاد شود، اين حرص و ولعي كه وجود دارد، از بين مي‎رود.

البته از اين افراد بايد پرسيد؛ آيا غرب كه محدوديت روابط زن و مرد و دختر و پسر را برداشته است، حرص و ولع جنسي در بين آنان فروكش كرده است يا افزايش يافته است؟![23]

پاسخ هر انسان واقع‎بين و منصفي به اين سؤال اين است كه نه تنها حرص و ولع جنسي در غرب افزايش يافته است، بلكه هر روز شكل‎هاي جديدتري از تمتّعات و بهره‎برداري‎هاي جنسي در آنها رواج و رسميت مي‎يابد.

يكي از زنان غربي منصف، وضعيت جامعه‎ي غرب را در مواجهه با غريزه‎ي جنسي اين‎گونه توصيف كرده است:

كساني مي‌گويند مسئله‌ي غريزه‌ي جنسي و مشكل زن و حجاب در جوامع غربي حل شده است؛ آري، اگر از زن روي‌گرداندن و به بچه و سگ و يا هم‌جنس روي آوردن حل مسئله است، البته مدتي است اين راه حل صورت گرفته است!![24]

ب) فايده‎ي حجاب در بُعد خانوادگي

يكي از فوايد مهم حجاب در بُعد خانوادگي، اختصاص يافتن التذاذهاي جنسي، به محيط خانواده و در كادر ازدواج مشروع است. اختصاص مذكور، باعث پيوند و اتصال قوي‌تر زن و شوهر، و در نتيجه استحكام بيش‌تر كانون خانواده مي‎گردد؛ و برعكس، فقدان حجاب باعث انهدام نهاد خانواده است. يكي از نويسندگان، تأثير برهنگي را در اضمحلال و خشكيدن درخت تنومند خانواده، اين گونه بيان كرده است:

در جامعه‎اي كه برهنگي بر آن حاكم است، هر زن و مردي، همواره در حال مقايسه است؛ مقايسه‌ي آنچه دارد با آنچه ندارد؛ و آنچه ريشه‌ي خانوده را مي‎سوزاند اين است كه اين مقايسه آتش هوس را در زن و شوهر و مخصوصاً در وجود شوهر دامن مي‎زند. زني كه بيست يا سي سال در كنار شوهر خود زندگي كرده و با مشكلات زندگي جنگيده و در غم و شادي او شريك بوده است، پيداست كه اندك اندك بهار چهره‎اش شكفتگي خود را از دست مي‎دهد و روي در خزان مي‎گذارد. در چنين حالي كه سخت محتاج عشق و مهرباني و وفاداري همسر خويش است، ناگهان زن جوان‎تري از راه مي‎رسد و در كوچه و بازار، اداره و مدرسه، با پوشش نامناسب خود، به همسر او فرصت مقايسه‎اي مي‎دهد؛ و اين مقدمه‎اي مي‎شود براي ويراني اساس خانواده و بر باد رفتن اميد زَني كه جواني خود را نيز بر باد داده است؛ و همه‌ي خواهران جوان لابد مي‎دانند كه هيچ جواني نيست كه به ميانسالي و پيري نرسد و لابد مي‎دانند كه اگر امروز آنان جوان و با طراوت‌اند در فرداي بي‎طراوتي آنان، باز هم جواناني هستند كه بتوانند براي خانواده‌ي فرداي آنها، همان خطري را ايجاد كنند كه خود آنان امروز براي خانواده‎ها ايجاد مي‎كنند.[25]

ج) فايده‎ي حجاب در بُعد اجتماعي

يكي از فوايد مهم حجاب در بُعد اجتماعي، حفظ و استيفاي نيروي كار در سطح جامعه است. در مقابل، بي‎حجابي و بدحجابي باعث كشاندن لذت‎هاي جنسي از محيط و كادر خانواده به اجتماع، و در نتيجه، تضعيف نيروي كار افراد جامعه مي‎گردد. بدون ترديد، مردي كه در خيابان، بازار، اداره، كارخانه و … همواره با قيافه‎هاي محرّك و مهيّج زنان بدحجاب و آرايش كرده مواجه باشد، تمركز نيروي كار او كاهش مي‎يابد. برخلاف نظام‎ها و كشورهاي غربي، كه ميدان كار و فعاليت‎هاي اجتماعي را با لذت‎جويي‎هاي جنسي درهم مي‎آميزند،[26] اسلام مي‎خواهد با رعايت حجاب و پوشش، محيط اجتماع از اين‎گونه لذت‎ها پاك شده، و لذت‎هاي جنسي، فقط در كادر خانواده و با ازدواج مشروع انجام شود[27].

د) فايده‎ي حجاب در بُعد اقتصادي

استفاده از حجاب و پوشش، به ويژه در شكل چادر مشكي، به دليل سادگي و ايجاد يكدستي در پوشش بانوان در بيرون منزل، مي‎تواند از بُعد اقتصادي نيز تأثير مثبت در كاهش تقاضاهاي مدپرستي بانوان داشته باشد؛ البته به شرط اين‎كه خود چادر مشكي دست‌خوشِ اين تقاضاها نگردد. متأسفانه بعضاً مظاهر مدپرستي در چادرهاي مشكي نيز مشاهده مي‎گردد، به گونه‎اي كه برخي از بانوان به جاي استفاده از چادرهاي مشكي متين و باوقار، به چادرهاي مشكي، توري، نازك و داراي طرح‎هاي جِلف و سبك كه با هدف و فلسفه حجاب و پوشش تناسبي ندارند روي مي‎آورند.

يكي از دانشجويان محجبه درباره‌ي رواج فرهنگ مدگرايي در خاطرات قبل از انقلاب خود گفته است:

يادم مي‌آيد آن وقت‌ها كه حجاب نداشتم، اگر دو روز پشت سر هم قرار بود كه به خانه‌ي كسي بروم، لباسي را كه امروز پوشيده بودم، حاضر نمي‌شدم فردا بپوشم! احساس مي‌كردم مسخره است و سعي داشتم حتي اگر شده، لباس ديگران را به عاريه بگيرم و بپوشم، تا من هم با لباس جديدي رفته باشم. اين كارها واقعاً رفاه حال و راحتي را از خانم‌ها سلب كرده بود.[28]

علاوه بر فوايد ياد شده، به طور فهرست‎وار فوايد و آثار ديگري نيز براي حجاب و پوشش مي‎توان نام برد، كه مهم‎ترين آنها عبارتند از:

ـ حفظ ارزش‎هاي انساني؛ مانند عفت، حيا و متانت در جامعه و كاهش مفاسد اجتماعي.

ـ هدايت،كنترل و بهره‎مندي صحيح و مطلوب از اميال وغرايز انساني.

ـ تأمين و تضمين سلامت و پاكي نسل افراد جامعه.[29]

پي نوشتها

________________________________________

[1] . جوهري، صحاح اللغه، الحجاب: الستر؛ فيومي، المصباح المنير، حجبه حجباً من باب قتل: منعه و منه قيل للستر الحجاب لانه يمنع المشاهده.

[2] . در قرآن اين كلمه در هشت مورد به كار رفته كه بيش‌تر به معناي حاجز، مانع، حايل و پرده است.

[3] . استاد مطهري، مسئله‌ي حجاب، ص 78.

[4] . علامه سيدمحمدحسين فضل الله، مجله‎ي پيام زن، «جوانان، ورزش و حجاب» شماره‌ي 74، ص 19.

[5] . سوره‌ي نور (24)، آيه‌ي 30.

[6] . سوره‌ي ‌نور (24)، آيه‌ي 31.

[7] . سوره‎ي احزاب (33)، آيه‎ي 32.

[8] . سوره‌ي نور (24)، آيه‌ي 31.

[9] . پروين اعتصامي، ديوان شعر، ص 154.

[10] . كيهان لندن، 11/3/1374.

[11] . الف) العفة: الكفِّ عما لا يحلّ و لا يجمل؛ ابن منظور، لسان العرب، واژه‎ي عفّت.

ب) العفة: حصول حالة للنفس تمتنع بها عن غلبة الشهوة، راغب اصفهاني، معجم مفردات الفاظ القرآن، واژه‌ي عفّت.

ج) عفّ عن الشيء: امتنع عنه؛ فيومي، المصباح المنير، واژه‌ي عفّت.

[12] . ر. ك: خسرو باقري، «نگاهي دوباره به تربيت اسلامي»، بحث ويژگي‎هاي عمومي انسان، ص66 - 73.

[13] . سوره‌ي نور، آيه‌ي 60؛ اين كه ثياب در آيه‌ي شريفه را به چادر معنا كرديم، به علت روايات متعددي است كه آن را به جلباب تفسير كرده است. و در مباحث آينده آشكار خواهد شد كه جلباب به معناي چادر است. براي آشنايي با رواياتي كه ثياب در آيه‌ي شريفه را به جلباب تفسير كرده‎اند، ر.ك: وسائل الشيعه، ج 14، ابواب مقدمات نكاح، باب 110، باب القواعد من النساء.

[14] . ر.ك: مهريزي، حجاب؛ سيدعلي سادات فخر «حجاب ارزش يا روش»، كتاب نقد، ش 17 (فمينيزم) و ناهيد طيبي، «حجاب و عفاف، مروري دوباره» مجله‌ي پيام زن، ش 95 و 96. مؤسسه فرهنگي دارالحديث، مجله‎ي حديث زندگي، ويژه‎ي عفاف. شماره‎ي 6، مرداد و شهريور 1381.

[15]. ناهيد طيبي، «حجاب و عفاف مروري دوباره»، مجله‌ي پيام زن، شماره‌ي 95، ص 75 (با كمي دخل و تصرف.)

[16] . سوره‎ي اعراف (7)، آيه‎ي 58. 4. سوره‌ي جمعه (62)، آيه‌ي 2.

[17]. سوره‌ي حجرات (49)، آيه‌ي 13.

[18] . سوره‌ي نور (24)، آيه‌ي 30.

[19] . سوره‌ي احزاب (33)، آيه‌ي 53.

[20] . سوره‌ي نور (24)، آيه‌ي 60.

[21] . سوره‌ي احزاب (33)، آيه‌ي 59.

[22] . مجلسي، بحارالانوار، ج 104، ص 34.

[23]. براي آگاهي از ابعاد گسترش اين حرص و ولع ر.ك: جلال رفيع، يادداشت‌ها و ره‌آوردهاي سفر نيويورك، در بهشت شدّاد آمريكاي متمدن، آمريكاي متوحش.

[24]. احمد صبوري اردوباري، آيين بهزيستي اسلام، ج 3، ص 302.

[25] . غلامعلي حداد عادل، فرهنگ برهنگي و برهنگي فرهنگي، ص 69ـ70.

[26]. براي آگاهي از گستره‌ي كشانده شدن لذت‌هاي جنسي به محيط‌هاي كاري و اجتماع، و اعترافات صريح بعضي از زنان كشورهاي غربي درباره‌ي مزاحمت‌هاي جنسي نسبت é ê به زنان و كودكان، ر.ك: احمد صبوري اردوباري، بهايِ يك نگاه؛ محمدتقي فلسفي، كودك از نظر وراثت و تربيت، ج 2، و روح‌الله حسينيان، حريم عفاف.

[27] . سه بُعد قبل، از كتاب مسئله‌ي حجاب، استاد مطهري، ص 84ـ94، (با دخل و تصرف) اقتباس شده است.

[28]. ر.ك: احمد اردوباري، آيين بهزيستي اسلام، ج 3، ص 222.

[29]. براي آگاهي بيشتر درباره‌ي آثار و فوايد حجاب و پوشش ر.ك: مجموعه مقالات پوشش و عفاف، دومين نمايشگاه تشخص و منزلت زن در نظام اسلامي؛ هم‎چنين درباره‌ي ضررهاي بدحجابي ر.ك: اسدالله محمدي‌نيا، آنچه بايد يك زن بداند، بخش‌هاي 3، 4 و 5.

تفسیر علمی آیه 8 سوره کهف

بنام خدا : 

يكي از معجزات علمي قران پيش بيني از بين رفتن حيات (زيست بوم) در روي كره زمين است ايه ٨ سوره
كهف به اين موضوع اشاره دارد كه در نهايت زمين بصورت 
قشري خاك (فاقد هرگونه منابع لازمه زيست از جمله اب وگياه ) خواهد شد

وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا

(ولی) این زرق و برقها پایدار نیست، و ما (سرانجام) قشر روی زمین را خاک بی گیاهی قرار می‌دهیم!
دليل علمي :
نزدیک به ۴٫۵۴ میلیارد سال (به صورت دقیق تر ۰٫۰۰۰۶ ± ۴٫۵۶۷۲ میلیارد سال)[۲۲] از پیدایش زمین می‌گذرد؛ و زندگی بر روی سطح آن در طول یک میلیارد سال پدیدار گشته‌است. هم اکنون زمین خانهٔ میلیون‌ها گونه از جانداران است که انسان یکی از آن‌ها است.[۲۳] زیست‌کرهٔ زمین با گذر زمان جو زمین و دیگر شرایط فیزیکی و شیمیایی این سیاره را دچار دگرگونی‌های شگرفی کرده‌است و محیطی را فراهم کرده‌است تا اندامگان زنده بتوانند به رشد و زیست‌زایی بپردازند. همچنین در اثر این دگرگونی‌ها لایهٔ اوزون به دور این سیاره تشکیل شده‌است، لایه‌ای که با کمک میدان مغناطیسی زمینمانع از ورود پرتوهای آسیب رسان خورشید می‌شود و به این ترتیب اجازه می‌دهد در زمین زندگی ادامه یابد.[۲۴] ویژگی‌های فیزیکی، پیشینهٔ زمین‌شناسی و گردش زمین باعث شده‌اند تا زندگی در این دوره‌ها در آن پابرجا بماند و انتظار آن می‌رود که برای ۵۰۰ میلیون تا ۲٫۳ میلیارد سال دیگر نیز زندگی همچنان ادامه داشته باشد.[۲۵][۲۶][۲۷]
آیندهٔ کرهٔ زمین و خورشید به یکدیگر گره خورده‌است. با انباشته شدن پایدار هلیوم در هستهٔ خورشید، کم‌کم به درخشندگی این ستاره افزوده می‌شود به این صورت که تا ۱٫۱ Gyr (یک میلیارد سال) دیگر ۱۰٪ و تا ۳٫۵ Gyr دیگر ۴۰٪ درخشندگی آن بیشتر خواهد شد.[۵۵] مدل‌های هواشناسی نشان داده‌است که اگر پرتوهای دریافت شده از خورشید بیشتر شود زمین دچار دگرگونی‌های نامطلوب مانند از دست دادن آب اقیانوس‌ها خواهد شد.[۵۶]

با بالا رفتن دمای هوا در سطح زمین، چرخهٔ غیرآلی دی اکسید کربن تندتر می‌شود، با گذشت ۵۰۰ تا ۹۰۰ میلیون سال[۲۵]سطح غلظت این گاز از اندازهٔ مناسب برای گیاهان پایین‌تر می‌رود و گیاهان می‌میرند. با نبود گیاهان اتمسفر نیز دچار کمبود اکسیژن می‌شود و با گذشت چند میلیون سال دیگر حیوانات نیز از بین می‌روند.[۵۷] پس از یک میلیارد سال دیگر تمامی آب‌های زمین ناپدید می‌شود[۲۶] و متوسط دما در سطح زمین به ۷۰ درجهٔ سانتیگراد (۱۵۸ فارنهایت) می‌رسد.[۵۷]انتظار آن می‌رود که برای ۵۰۰ میلیون سال دیگر زمین همچنان توان نگه داشتن زندگی در سطح خود را داشته باشد؛[۲۵] البته اگر نیتروژن از اتمسفر برداشته شود این بازه می‌تواند به ۲٫۳ میلیارد سال نیز برسد.[۵۸] اگر تصور کنیم که خورشید برای همیشه پایدار و جاودان باقی می‌ماند باز به این دلیل که زمین از درون در حال خنک شدن است، مقدار زیادی از CO۲موجود در هوا به دلیل کاهش فعالیت‌های آتشفشانی از دست می‌رفت[۵۹] و به دلایل دیگری ۳۵٪ از آب اقیانوس‌ها نیز به داخل گوشته فرو می‌رفت.[۶۰]

منابع :

دگانی، مایر. نجوم به زبان ساده. ترجمهٔ محمدرضا خواجه‌پور. تهران: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۸. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۴۲-۲۵۴-۷. 

 

ارتباط شيوه نمازگزاري با اوقات شبانه‌روز براساس شناخت اعجاز علمي (بخش چهارم)

تاکید آیات قرآن بر نمازگزاري و رعايت اوقات نماز

سوره جمعه

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿9﴾

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد چون براى نماز جمعه ندا درداده شد به سوى ذكر خدا بشتابيد و داد و ستد را واگذاريد اگر بدانيد اين براى شما بهتر است (9)

سوره نور

رِجَالٌ لَّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ ﴿37﴾

مردانى كه نه تجارت و نه داد و ستدى آنان را از ياد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زكات به خود مشغول نمى‏دارد و از روزى كه دلها و ديده‏ها در آن زيرورو مى‏شود مى‏هراسند (37)

سوره الاسراء

أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا ﴿78﴾

نماز را از زوال آفتاب تا نهايت تاريكى شب برپادار و [نيز] نماز صبح را زيرا نماز صبح همواره [مقرون با] حضور [فرشتگان] است (78)

تفسير:

معناى (دلوك شمس ) و (غسق الليل ) در آيه : (اقم الصلوة لدلوك الشمس...)

در مجمع البيان گفته : (دلوك ) به معناى زوال آفتاب و رسيدن به حد ظهر است . مبرد گفته : (دلوك شمس ) به معناى اول ظهر تا غروب است ، بعضى ديگر گفته اند: (دلوك شمس ) به معناى غروب آفتاب است و اصل كلمه از (دلك ) است كه به معناى ماليدن است ، و اگر ظهر را دلوك گفته اند بدين جهت است كه از شدت روشنائى هر كس به آن نگاه كند چشم خود را مى مالد، و اگر غروب آفتاب را دلوك شمس خوانده اند باز براى اين است كه بيننده چشم خود را مى مالد تا درست درك كند.

و نيز در مجمع گفته : (غسق الليل ) هنگامى است كه تاريكى شب پديد مى آيد، وقتى مى گويند (غسقت القرحه ) معنايش اين است كه زخم و جراحت دهن باز كرد و داخلش نمودار گشت .

و در مفردات گفته : (غسق شب ) به معناى شدت ظلمت شب است . مفسرين در تفسير اول آيه اختلاف كرده اند، و از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) به طريق شيعه روايت شده كه فرموده اند: (دلوك الشمس ) هنگام ظهر و (غسق الليل ) نصف شب است.

و بنابراين روايت ، آيه شريفه از اول ظهر تا نصف شب را شامل مى شود، و نمازهاى واجب يوميه كه در اين قسمت از شبانه روز بايد خوانده شود چهار نماز است ، ظهر و عصر و مغرب و عشاء، و با انضمام نماز صبح كه جمله : (و قرآن الفجر) دلالت بر آن دارد نمازهاى پنجگانه يوميه كامل مى شود.

و اينكه فرموده : (و قرآن الفجر) عطف است بر كلمه (الصّلوة ) كه تقديرش چنين مى شود: (و اقم قرآن الفجر) كه مراد از آن نماز صبح است ، و چون مشتمل بر قرائت قرآن است آن را قرآن صبح خوانده ، چون روايات همه متفقند بر اينكه مراد از قرآن الفجر همان نماز صبح است .

و همچنين روايات از طرق عامه و خاصه متفقا جمله (ان قرآن الفجر كان مشهودا) را تفسير كرده اند به اينكه : (نماز صبح را هم ملائكه شب (در موقع مراجعت ) و هم ملائكه صبح (در موقع آمدن ) مى بينند، و ما به زودى به بعضى از آن روايات اشاره خواهيم كرد ان شاء اللّه

رواياتى درباره واجب شدن نمازهاى پنجگانه و مراد از مشهود بودن قرآن فجر (نمازصبح ) در ذيل آيه : (اقم الصلوة ...)

و در تفسير عياشى از سعيد بن مسيب از على بن الحسين (عليه السلام ) روايت كرده كه گفت به حضورش عرض كردم : نماز چه وقت بر مسلمانان واجب شد آنطور كه امروز واجب است ؟ فرمود: در مدينه و بعد از قوت يافتن دعوت اسلام و وجوب جهاد بر مسلمانان ، چيزى كه هست آن روز به اين صورت فعلى واجب نشد، بلكه هفت ركعت كمتر بود آن هفت ركعت را رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) اضافه نمود، دو ركعت در ظهر و دو ركعت در عصر و يك ركعت در مغرب و دو ركعت در عشاء، ولى نماز صبح را به همان صورت كه در مكه واجب شده بود گذاشت ، چون در هنگام صبح ملائكه روز، در آمدن و ملائكه شب در رفتن عجله دارند، و لذا نماز صبح را براى اينكه هم آيندگان آن را با رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) درك كنند و هم روندگان ، به دو ركعتيش باقى گذاشت ، و معناى آيه : (ان قرآن الفجر كان مشهودا) همين است كه هم مسلمانان آن را شاهدند و هم ملائكه شب و هم ملائكه روز.

وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا ﴿79﴾

و پاسى از شب را زنده بدار تا براى تو [به منزله] نافله‏اى باشد اميد كه پروردگارت تو را به مقامى ستوده برساند (79)

سوره هود

وَأَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ 114

و در دو طرف روز [=اول و آخر آن] و نخستين ساعات شب نماز را برپا دار زيرا خوبيها بديها را از ميان مى‏برد اين براى پندگيرندگان پندى است (114)

تفسير:

دو طرف نهار به معنى صبح و عصر است ، و كلمه (زلف ) جمع (زلفى ) و بطورى كه مى گويند از نظر معنا و ساختمان لفظى شبيه است به (قرب ) كه جمع (قربى ) است ، و اين وصفى است كه به جاى موصوف خود - نظير ساعات و امثال آن - نشسته و تقديرش اين است : و ساعاتى از شب كه نزديك به روز باشد.
يعنى نماز را در صبح و عصر و در ساعاتى از شب كه نزديكتر به روز باشد به پاى دار، و اين ساعات با نماز صبح و عصر كه در يك طرف روز قرار دارد و نماز مغرب و عشاء كه وقتشان ساعتهاى اول شب است تطبيق مى كند، همچنانكه بعضى از مفسرين نيز گفته اند. و يا تنها با نماز صبح و مغرب كه هر يك در يك طرف روز قرار دارند و نماز عشاء كه وقتش اوايل شب است منطبق مى شود چنانكه ديگران گفته اند و بعضى ديگر حرفهاى ديگرى زده اند

جمله (ان الحسنات يذهبن السيئات ) امر (اقم الصلوة ) را تعليل نموده ، بيان مى كند كه نمازها حسناتى است كه در دلهاى مؤ منين وارد شده و آثار معصيت و تيرگيهايى كه دلهايشان از ناحيه سيئات كسب كرده از بين مى برد،(ذلك ذكرى للذاكرين ) - يعنى اينكه گفته شد كه حسنات سيئات را از بين مى برد به خاطر اهميتى كه دارد و براى بندگانى كه به ياد خدا هستند مايه تذكر است.

امر به نماز و صبر كه مهمترين عبادات و اخلاقيات هستند.

پس از امر به نماز، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را دستور مى دهد به صبر كردن ، و در موارد ديگرى مانند: (و استعينوا بالصبر و الصلوة ) ميان صبر و نماز جمع كرده . و سرّ آن اين است كه هر كدام از اين دو، در باب خودش مهم ترين اركان هستند. آرى ، در ميان عبادات ، نماز مهمترين عبادت و در اخلاقيات صبر مهمترين خلق است ، همچنانكه درباره نماز فرموده : (و لذكر اللّه اكبر) و درباره صبر فرموده : (ان ذلك لمن عزم الامور.

و اجتماع اين دو، مهمترين وسيله اى است كه با آن مى توان بر مصائب و ناملايمات فايق آمد، چون صبر، نفس را از قلق و اضطراب و فرارى شدن نگه مى دارد، و نماز نفس را به سوى پروردگار توجّه مى دهد و در نتيجه ناملايمات را از ياد آدمى مى برد رواياتى در فضيلت نماز و اينكه نماز كفاره گناهان است (ان الحسنات يذهبنالسّيّئات.
و در معانى الاخبار به سند خود از ابراهيم بن عمر و او از كسى كه براى او حديث كرده از امام صادق (عليه السّلام ) روايت كرده كه در تفسير آيه (ان الحسنات يذهبن السيئات ) فرموده : نماز مومن در شب گناهان روزش را محو مى كند.

مؤ لف : اين حديث در كافى و تفسير عياشى و امالى مفيد و امالى شيخ نيز آمده.

و در مجمع البيان از واحدى و او به سند خود از حماد بن سلمه و او از على بن زيد و او از ابى عثمان روايت كرده كه گفت : من با سلمان در زير درختى بوديم، سلمان شاخه خشكى از درخت گرفت و به شدت تكانش داد تا برگهايش ريخت ، آنگاه گفت : اى ابا عثمان آيا نمى پرسى چرا چنين كارى كردم ؟ گفتم چرا چنين كردى ؟ گفت : رسول خدا (صلى الله عليه و الله و سلم ) هم در روزى كه من با آن جناب زير درختى بوديم همين عمل را كرد، شاخه خشكى گرفت و به شدت تكان داد تا برگهايش ريخت و فرمود: سلمان نپرسيدى چرا چنين كردم . عرض كردم چرا چنين كردى ؟ فرمود: مسلمان وقتى وضو مى گيرد و نيكو وضو مى گيرد، و نمازهاى پنجگانه اش را بجا مى آورد، گناهانش مانند اين برگها مى ريزد، آن وقت اين آيه را تلاوت فرمود: (و اقم الصلوه )اميدوار كننده ترين آيات كتاب خدا و در تفسير عياشى از ابى حمزه ثمالى روايت كرده كه گفت : من از يكى از آن دو بزرگوار (امام باقر و امام صادق (عليه السّلام ) شنيدم كه مى فرمود: على (عليه السلام ) رو به مردم كرد و فرمود: كدام آيه از قرآن كريم براى شما اميدوار كننده تر است ؟ بعضى گفتند: آيه (ان اللّه لا يغفر ان يشرك به و يغفر ما دون ذلك لمن يشاء) فرمود: اين اميدوار كننده هست ، ولى آنطور كه بايد باشد نيست . بعضى ديگر عرض كردند آيه (يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا من رحمه اللّه ) فرمود: اين نيز خوبست ، ولى آنكه بايد باشد نيست . بعضى ديگر عرض كردند آيه (و الذين اذا فعلوا فاحشه او ظلموا انفسهم ذكروا اللّه فاستغفروا لذنوبهم ) فرمود: اين هم خوبست ولى آن نيست. امام فرمود: مردم همه سكوت كردند، حضرت فرمود: چرا سكوت كرديد بگوييد ببينم مسلمانها؟ عرض كردند نه به خدا سوگند ما آيه ديگرى به نظرمان نمى رسد. فرمود: من از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) شنيدم كه مى فرمود: اميدوار كننده ترين آيات كتاب خدا آيه (اقم الصلوه طرفى النهار و زلفا من الليل ...) است ، و فرمود: اى على ! آن خدايى كه مرا به حق مبعوث كرده و بشير و نذيرم قرار داده يكى از شما كه برمى خيزد براى وضو گرفتن ، گناهانش از جوارحش مى ريزد، و وقتى به روى خود و به قلب خود متوجه خدا مى شود از نمازش كنار نمى رود مگر آنكه از گناهانش چيزى نمى ماند، و مانند روزى كه متولّد شده پاك مى شود،و اگر بين هر دو نماز گناهى بكند نماز بعدى پاكش مى كند، آنگاه نمازهاى پنجگانه را شمرد. بعد فرمود: يا على جز اين نيست كه نمازهاى پنجگانه براى امّت من حكم نهر جارى را دارد كه در خانه آنها واقع باشد، حال چگونه است وضع كسى كه بدنش آلودگى داشته باشد، و خود را روزى پنج نوبت در آن آب بشويد؟ نمازهاى پنجگانه هم به خدا سوگند براى امّت من همين حكم را دارد.

سوره انعام

وَهَذَا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُّصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلاَتِهِمْ يُحَافِظُونَ ﴿92﴾

و اين خجسته‏كتابى است كه ما آن را فرو فرستاديم [و] كتابهايى را كه پيش از آن آمده تصديق مى‏كند و براى اينكه [مردم]ام‏القرى [=مكه] و كسانى را كه پيرامون آنند هشدار دهى و كسانى كه به آخرت ايمان مى‏آورند به آن [قرآن نيز] ايمان مى‏آورند و آنان بر نمازهاى خود مراقبت مى‏كنند (92)

تفسير:

خداى تعالى خصوصى ترين اوصاف اين مؤ منين را بيان نموده و آن اين است كه : در امر نماز و عباداتى كه در آن خداى را ذكر مى كنند محافظت و مراقبت دارند. و اين صفت همان است كه در سوره مؤ منون در خاتمه صفات مؤ منين ذكر كرده و فرموده: و الذين هم على صلواتهم يحافظون.

و از اينكه در همان سوره اولين صفت مؤ منين را خشوع دانسته و فرموده : (الذين هم فى صلاتهم خاشعون استفاده مى شود كه مراد از محافظت هم در آن سوره و هم در اين آيه همان خشوع در نماز و تذلل و تاءثر باطنى از عظمت پروردگار در موقع ايستادن در مقام عبوديت او است ، ليكن ديگر مفسران محافظت را به مراقبت در اوقات نماز تفسير كرده اند.

گفتارى پيرامون معناى بركت از نظر قرآن .

راغب در مفردات مى گويد: اصل كلمه (بركت )، (برك ) - به فتحه باء - و به معناى سينه شتر است ، و ليكن در غير اين معنا نيز استعمال مى شود، از آن جمله مى گويند: (فلانى داراى بركه است ) و (برك البعير) به معناى اين است كه شتر سينه خود را به زمين زد. و چون اين معنا مستلزم يك نحو قرار گرفتن و ثابت شدن است لذا كلمه مزبور را در ثبوت كه لازمه معناى اصلى است نيز استعمال كرده و مى گويند: (ابتركوا فى الحرب در جنگ پايبرجا شده و به عقب برنگشتند) و به همين مناسبت آن محلى را كه مردان دلير و شجاعان لشكر موضع مى گيرند (براكاء) و (بروكاء) مى نامند، و نيز در جايى كه حيوان از راه رفتن باز مى ايستد و به هيچ وجه تكان نمى خورد مى گويند: (ابتركت الدابة ) و آب انبار را نيز به همين جهت بركه مى نامند، براى اينكه آب انبار محل ثابت شدن و قرار گرفتن آب است . و (بركت ) ثبوت خير خداوندى است در چيزى ، و اگر فرموده : (لفتحنا عليهم بركات من السماء و الارض ) براى اين بوده كه خيرات در زمين و آسمان قرار گرفته، همچنانكه آب در بركه جاى مى گيرد. (مبارك ) چيزى است كه اين خبر در آن باشد و به همين معنا است آيه (هذا ذكر مبارك انزلناه ).

سپس مى گويد: از آنجايى كه خيرات الهى از مقام ربوبيتش بطور نامحسوس صادر مى شود، و مقدار و عدد آن هم قابل شمردن نيست ، لذا به هر چيزى كه داراى زياده غير محسوسى است مى گويند: اين چيز مبارك و داراى بركت است ، روايتى هم كه مى گويد (هيچ مالى از صدقه دادن كم نمى شود) مقصودش همين نقصان غير محسوس است نه كاهش مخصوص كه بعضى از زيانكاران پنداشته و در رد آن گفته اند: ما ترازو مى گذاريم و از فلان مال ، مقدارى صدقه داده سپس آنرا بار ديگر مى سنجيم و مى بينيم كه به مقدار صدقه كم شده است . راغب سپس اضافه كرده است كه : مراد از (تبارك الله ) اختصاص خداوند است به خيرات .
پس بنابراين ، بركت به معناى خيرى است كه در چيزى مستقر گشته و لازمه آن شده باشد، مانند بركت در نسل كه به معناى فراوانى اعقاب يا بقاى نام و دودمان است ، و بركت در غذا كه به معناى سير كردن مردم بيشترى است ، و بركت در وقت كه به معناى گنجايش ‍ داشتن براى انجام كارى است كه آن مقدار وقت معمولا گنجايش انجام چنان كارى را ندارد.چيزى كه هست از آنجا كه غرض از دين تنها و تنها سعادت معنوى و يا حسى منتهى به معنوى است ، لذا مقصود از بركت در لسان دين آن چيزى است كه در آن خير معنوى و يا مادى منتهى به معنوى باشد، مانند آن دعايى كه ملائكه در حق ابراهيم (عليهالسلام ) كرده و گفتند: (رحمة الله و بركاته عليكم اهل البيت ) كه مراد از آن ، بركت معنوى مانند دين و قرب خدا و ساير خيرات گوناگون معنوى ، و نيز بركت حسى مانند مال و كثرت و بقاى نسل و دودمان و ساير خيرات مادى است كه برگشت آن به معنويات مى باشد.بيان اينكه سببيت خدا و بركت او در طول ساير اسباب است ، ونزول بركت ، با عمل ساير عوامل منافات ندارد.بنابر آنچه گفته شد، معناى بركت مانند امور نسبى به اختلاف اغراض مختلف مى‌شود، چون خيريت هر چيزى به حسب آن غرضى است كه متعلق به آن مى شود، مثلا طعامى كه انسان مى خورد بعضى غرضشان از خوردن آن سير شدن است ، و بعضى غرضشان از خوردن آن تنها حفظ سلامت است، چون غذاى مورد نظرشان را در ميان همه غذاها نسبت به مزاج خود سالمتر تشخيص داده ، بعضى ديگر غذائى را كه مى خورند منظورشان استشفاء به آن و بهبودى كسالتى است كه دارند، بعضى ديگر نظرشان از فلان غذا تحصيل نورانيتى است در باطن كه بدان وسيله بهتر بتوانند خداى را عبادت كنند،
پس وقتى عمل واحدى چند جور غرض متعلق به آن مى شود بركت در آن نيز معنايش مختلف مى گردد، ولى جامع همه آن معانى اين است كه خداوند خير منظور را با تسبيب اسباب و رفع موانع در آن غذا قرار داده و در نتيجه غرض از آن حاصل گردد.پس نبايد پنداشت كه نزول بركت الهى بر چيزى منافات با عمل ساير عوامل دارد، زيرا همانطورى كه در ابحاث قبلى گذرانديم معناى اينكه خداوند اراده كرده كه فلان چيز داراى بركت و خير كثير باشد، اين نيست كه اثر اسباب و علل مقتضى را ابطال كند، براى اينكه اراده خداوند سببى است در طول ساير علل و اسباب نه در عرض آن ، مثلا اگر مى گوييم : خداوند فلان طعام را بركت داده معنايش ‍ اين نيست كه علل و اسبابى را كه در آن طعام و در مزاج خورنده آن است همه را ابطال كرده و اثر شفا و يا نورانيت را از پيش خود در آن قرار داده ، بلكه معنايش اين است كه اسباب مختلفى را كه در اين ميان است طورى رديف كرده و ترتيب داده كه همان اسباب نتيجه مطلوب را از خوردن آن غذا به دست مى دهند، و يا باعث مى شود كه فلان مال ضايع نمى گردد و يا دزد آن را به سرقت نمى برد - دقت فرمائيد -
لفظ بركت از الفاظى است كه در لسان دين بسيار استعمال شده است ، از آن جمله در آيات قرآنى و همچنين در موارد بسيارى در اخبار و احاديث ، و نيز در تورات و انجيل در مواردى كه عطيه هاى الهى را به انبيا و همچنين عطيه كهنه را به ديگران نقل مى كند اين لغت بسيار به كار رفته ، بلكه در تورات بركت را مانند سنتى جارى گرفته است .از آنچه گذشت بطلان راءى منكرين بركت به خوبى روشن گرديد، ادعاى آنان - بطورى كه قبلا از راغب نقل كرديم - اين بود كه اثرى كه اسباب طبيعى در اشياء باقى مى گذارد جايى براى اثر كردن هيچ سبب ديگر نمى گذارد، و خلاصه چيزى به نام بركت و يا به هر اسم ديگرى نيست كه اثر اسباب طبيعى را در اشيا باطل كرده و خود در آن اثر كند. غافل از اينكه سببيت خداى تعالى و بركت او در طول ساير اسباب است نه در عرض آن تا كار تاثير آن به مزاحمت با ساير اسباب و ابطال آثار آنها بكشد.

 

 

سوره بقره

حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ والصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَقُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ ﴿238﴾

بر نمازها و نماز ميانه مواظبت كنيد و خاضعانه براى خدا به پا خيزيد (238)

تفسير:

حفظ هر چيز به معناى ضبط آن است ، ولى بيشتر در مورد حفظ معانى در نفس ، استعمال مى شود، و كلمه : وسطى ) مونث (اوسط) (ميانه تر) است ، و منظور از (صلوة وسطى ) نمازى است كه در وسط نمازها قرار مى گيرد و از كلام خداى تعالى استفاده نمى شود كه منظور از آن چه نمازيست ؟ تنها سنت است كه آن را تفسير مى كند.

و لام در جمله : (قوموا لله )، لام غايت است و قيام به هر امرى كنايه است از اشتغال به انجام آن و كلمه : قنوت به معناى خضوع در اطاعت است ، در جاى ديگر فرمود :كل له قانتون ) و نيز فرموده : (و من يقنت منكن لله و لرسوله ) پس حاصل معناى آيه اين است كه بايد شما مردم متصف به اطاعت خدا و خضوع و خلوص براى او شويد).

مراد از(صلوة وسطى ) در (حافظوا على الصلوات والصلوة الوسطى )و در كافى و فقيه و تفسير عياشى و قمى در ذيل آيه شريفه)حافظوا على الصلوات و الصلوة الوسطى ..) به طرق بسيارى از امام باقر و امام صادق (عليه السلام ) روايت آمده كه فرمودند: منظور ازصلوة وسطى ، نماز ظهر است.

مولف : اين معنا از ائمه اهل بيت در رواياتيكه از ايشان نقل شده به كلمه واحد آمده است ، و بين روايات ائمه، هيچ اختلافى ديده نمى شود، بله ، در بعضى از آنها آمده است كه منظور از آن نماز جمعه است ولى چيزى كه هست اينكه : از همانها نيز استفاده مى شود كه ظهر و جمعه را يك نوع گرفته اند، و عبارت از نماز نيمه روز كه در جمعه به صورتى و در غير جمعه به صورتى ديگر خوانده مى شود دانسته اند، نه اينكه مانند نماز صبح و ظهر دو نوع نماز و مربوط به دو وقت باشد، همچنانكه اين معنا در كافى و تفسير عياشى از زراره از امام باقر (عليه السلام ) آمده و عبارت روايت كافى چنين است :

خداى تعالى فرموده :(حافظوا على الصلوات و الصلوه الوسطى)، و منظور از نماز وسطى نماز ظهر است، يعنى اولين نمازى كه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) خواند، كه از دو جهت وسطى ناميده شده، يكى از اين جهت كه درست در وسط روز خوانده مى شود و دوم اينكه ، بين نماز صبح كه اول روز است، و نماز عصر كه اواخر روز است قرار دارد.

در تفسير الدر المنثور است كه احمد و ابن منيع و نسائى و ابن جرير و شاشى و ضياء همگى از طريق زبرقان روايت كرده اند كه جمعى از قريش نشسته بودند كه زيد بن ثابت از كنارشان رد شد، دو جوان را نزدش فرستادند تا از وى معناى صلات وسطى را بپرسند. زيد گفت : نماز ظهر است . دو جوان برگشتند و نزد اسامة بن زيد شده و از او پرسيدند،او هم گفت : نماز ظهر است ، چون رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) در هجير مشغول نماز بود و به جز يك صف و دو صف با او نبودند، مردم مشغول گفتگو و معامله شاءن بودند، و به همين جهت اين آيه نازل شد كه( حافظوا على الصلوات و الصلوه الوسطى و قوموا لله قانتين )، به دنبال نزول آيه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) فرمود مردمى كه در هنگام نماز مشغول گفتگو و معامله بودند، يا اينكه از اين عمل خود دست بر مى دارند و يا آنكه خانه هايشان را آتش مى زنم

حفاظت از نماز(ادای نماز در اول وقت) از قول امام صادق(ع):

در تفسير عياشى از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده كه در معناى جمله نامبرده فرمود: منظور اين است كه انسان نسبت به نمازش اهتمام بورزد، و بر اوقات آن محافظت كند، و خلاصه هيچ كار ديگرى ، او را در نماز مشغول نسازد.

سوره فاطر

إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَّن تَبُورَ ﴿29﴾

  در حقيقت كسانى كه كتاب خدا را مى‏خوانند و نماز برپا مى‏دارند و از آنچه بديشان روزى داده‏ايم نهان و آشكارا انفاق مى‏كنند اميد به تجارتى بسته‏اند كه هرگز زوال نمى‏پذيرد (29)

سوره طه

وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى ﴿132﴾

و كسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شكيبا باش ما از تو جوياى روزى نيستيم ما به تو روزى مى‏دهيم و فرجام [نيك] براى پرهيزگارى است (132)

سوره انفال

الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ ﴿3﴾

أُوْلَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَّهُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ ﴿4﴾

همانان كه نماز را به پا مى‏دارند و از آنچه به ايشان روزى داده‏ايم انفاق مى‏كنند (3)

آنان هستند كه حقا مؤمنند براى آنان نزد پروردگارشان درجات و آمرزش و روزى نيكو خواهد بود (4)

جمع‌بندي

باتوجه به كليه مطالب فوق‌الذكر در باب ساعات بيولوژيك بدن و ارتباط آن با اوقات شرعي و نيز بررسي اهمیت و فواید نماز اول وقت برای تنظیم ساعت بیولوژیک، در اين بخش به عنوان جمع‌بندي مطالب به آثار مثبت و ارتباطات مستقيم اوقات شرعي در قران کریم اعلام شده بر اساس آیات ذیل متناسب با مكانيسم‌هاي داخلي بدن انسان پرداخته شده است.

سوره الاسراء

نماز را از زوال آفتاب تا نهايت تاريكى شب برپادار و [نيز] نماز صبح را زيرا نماز صبح همواره [مقرون با] حضور [فرشتگان] است (78)

أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا ﴿78﴾

سوره هود

و در دو طرف روز [=اول و آخر آن] و نخستين ساعات شب نماز را برپا دار زيرا خوبيها بديها را از ميان مى‏برد اين براى پندگيرندگان پندى است

وَأَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ ﴿114

نماز صبح:

انسان مسلمان در صبح برای نماز صبح بیدار مي‌شود درحالیکه دربرابر سه تحول مهم قرار دارد:

* دریافت نور در زمان آن که فعالیت غده صنوبری را کاهش می‌دهد و میلاتونین را کم می‌کند و عملیات دیگر مرتبط با نور را فعال می‌سازد.

*پایان کنترل دستگاه عصبی (ناخوشایند) که شب ها باعث آرامش مي‌شود و شروع دستگاه عصبی (خوشایند) که روزها باعث فعالیت مي‌شود.

*آمادگی برای استفاده از نیرویی که افزایش کورتیزن در صبح آن را ایجاد می کند و این افزایش خود به خود صورت می گیرد و به خاطر بلند شدن ازخواب و پایین آمدن از تخت نیست، همچنانکه هورمون سیرنونین و اندرفین در خون نیز افزایش می‌یابد.

نماز ظهر:

انسان مسلمان هنگام نماز ظهر در معرض  تحول مهم قرار دارد:

*در اثر افزایش نخست هورمون ادرینالین (اپی نفرین-همان پاسخ آنی به فشار روحی وجسمی) در پایان صبح خود را با نماز آرام می کند.

*ساعت بیولوژیک از بدن می خواهد که اگر وعده غذایی سریعی نخورد نیروی بیشتری برای آن فراهم کند که نماز باعث آرام کردن و کاهش تشنج حاصل از گرسنگی مي‌شود.

نماز عصر:

تأکید زیادی بر ادای این نماز وجود دارد زیرا آن مرتبط با دومین زمان اوج ادرینالین می‌باشد که فعالیت ملموس چندین عضو از جمله فعالیت قلب را به دنبال دارد و بیشتر افزایش فشار قلب بیماران قلبی مستقیما در این زمان صورت می گیرد که نشان دهنده ی فشاری است که این عضو مهم در این زمان باآن روبروست. و جالب آن است که بیشتر فشار قلب کودکان تازه متولد شده نیز در همین زمان صورت می گیرد و معمولا اوج مرگ کودکان تازه تولد در ساعت 2 بعداز ظهر می‌باشد و بیشتر افزایش فشار قلب آنان بین ساعت 2 تا 4 بعداز ظهر می‌باشد. و اینها نشان دهنده سخت بودن این زمان برای جسم انسان به طور کلی و قلب به طور خاص می‌باشد.

بیشتر مشکلات اطفال مشکلات قلبی تنفسی می‌باشد و حتی در بزرگسالان نیز همینگونه می‌باشد چراکه بدن آنها در این زمان سختی زیادی را متحمل مي‌شود و آن با افزایش ببتید ویژه به حوادث و فاجعه های مخوفی منجر می گردد .

و نماز عصر انسان را از کارهایش در این زمان باز می دارد و به منظور پرهیز از این پیامدها مانع مشغول شدن انسان به کار دیگری می گردد.

نماز مغرب:

این زمان تغییر و تحول از نور به تاریکی است که عکس آن چیزی است که در زمان نماز صبح صورت می گیرد بنابراین به خاطر شروع تاریکی ترشح میلاتونین افزایش می‌یابد که باعث می گردد انسان احساس خواب آلودگی و کسالت کند و در مقابل سیروتین، کورتیزون و اندروفین کاهش می‌یابد.

نماز عشاء:

در زمان انتقال از فعالیت به استراحت و برعکس زمان نماز صبح می‌باشد و زمانی ثابت برای انتقال جسم از کنترل دستگاه عصبی خوشایند به دستگاه عصبی ناخوشایند می‌باشد و شاید این سرّ تأخیر این نماز تا کمی قبل از خواب می‌باشد تا تمام کارها تمام شده باشد و بعد از آن مستقیما خواب صورت گیرد.

در این زمان حرارت بدن و ضربات قلب کاهش می‌یابد و هورمون های خون بالا می رود.

 قابل توجه این است که زمان نماز های پنجگانه با تحولات بیولوژیک مهم جسم منطبق است  که با گذر زمان نمازهای پنجگانه انعکاسات شرطی شده مؤثری را به جای می گذارد که می توانیم توقع داشته باشیم هر روز صبح، نماز صبح به نوبه خود علامتی باشد برای شروع فعالیتی و ثبات داشتن بر یک رژیم و برنامه منظم روزانه دارای بخش‌های ثابت به همراه یک عامل صوتی (اذان)، آن گونه که در نماز صورت می گیرد باعث مي‌شود بدن انسان در یک هماهنگی بسیار زیاد با محیط خارج حرکت کند و به دنبال آن هماهنگی و انسجام تام بین موارد زیر صورت گیرد:

*زمان های بیولوژیک داخل بدن

*زمان های مؤثرهای محیطی خارج از بدن مانند چرخه نور و تاریکی

*زمان های شرعی با ادای نمازهای پنجگانه در زمان آن

این یافته ها ثابت می کند که جزء جزء برنامه ها و دستورات دین مبین اسلام هدفمند بوده و در جهت تعالی روح و روان و سلامت جسم انسانهاست امروزه   این موضوع (اعجاز علمی قرآن )از طریق یافته های علوم پزشکی ثابت شده و همه محققین و دانشمندان این علوم  بر این باورند که نماز (ارتباط مخلوق با خالق) بهترین داروی روان و جسم خواهد بود.

 

 

منابع:

1)     برانت ، آنتوني، (A  Biology  of  man) ترجمه محمد رضا باطنی، انتشارات نشر نو

2)     بى آزار شیرازى، عبد الکریم طب روحانى

3)     پاشا، اسماعيل. اسلام و علم جدید

4)     توانايان فرد، حسن. بهره وری در آموزش‌های نماز

5)     خدادادي، جمشيد طب قرآني

6)     طباطبايي، محمدحسين، تفسير الميزان

7)     قرائتی، محسن پرتوی از اسرار نماز

8)     قرائتي، محسن اسرار نماز

9)     كاپلان ، سادوك .خلاصه روانپزشکی جلد سوم  ترجمه دكتر مظاهر رضايي انتشارات ارجمند

10) کارل، الکسیس. راه و رسم زندگى

11) گلزاری، محمود سخنرانی در اولین اجلاس نماز

12) نجفى، گودرز راز نیایش (فواید طبى و درمانى نماز)

13) نجفی کاشانی، علی، برداشتی از نماز، دفتر تبلیغات اسلامی، 1374

ارتباط شيوه نمازگزاري با اوقات شبانه‌روز براساس شناخت اعجاز علمي (بخش سوم)

مباني علمي ساعات نمازگزاري و مروري  بر اعجـاز علمـي ابعـاد مختلـف نمـاز، اوقات شرعي و برخي مسائل پزشكي

 3-        مروري بر اصطلاحات علمي:

 3-1- بيولوژي (زيست‌شناسی):

 از علوم طبیعی و دانش مربوط به مطالعه جانداران زنده است. این دانش به بررسی ویژگی‌ها و رفتار سازواره‌ها، چگونگی پیدایش گونه‌ها و افراد، و نیز به بررسی برهمکنش جانداران با یکدیگر و محیط پیرامونشان می‌پردازد.

 2-2-        فيزيولوژي:

 فیزیولوژی شاخه ای از علم زیست شناسی یا بیولوژی است و بعضی ها آن را به علم "تن کار شناختی" ترجمه کرده اند. یعنی علمی که کارش "شناخت کار و وظایف اعضا و اندام های مختلف بدن" است. بعضی‌ها هم معتقدند که این علم کارش "شناخت فیزیک بدن" است.

 2-3-        هيپوتالاموس:

 غده‌ای است در مغز، که دستگاه عصبی را با کمک غدهٔ زیرمغزی به دستگاه غدد درون‌ریز متصل می‌کند و مرکز اعمال غریزی است، مانند احساس گرسنگی، سیری، تشنگی، تنظیم دمای بدن، تنظیم فشار خون، رفتارهای هیجانی مثل خشم و ترس و اضطراب و نیز عاطفه. نیز باعث ترشح هورمون رشد است که باعث رشد استخوان می‌گردد.

 2-4-        هيپوفيز:

 غدهٔ کوچکی است در زیرِ مغز و درون حفره استخوان  که ۰٫۵ تا ۱٫۵ گرم وزن دارد و وظيفه آن ترشح برخي از هورمون هاي حياتي است.

2-5-      هورمون استروئيدي :

 دسته اي از هورمونهای اصلی بدن انسان مانند هورمونهاي غدد فوق كليوي، هورمون هاي جنسي

 متابوليسم:

 یعنی سوخت و ساز بدن جهت انجام کار و زندگی. بدن انسان همواره و در تمامی شرایط، حتی در هنگام خواب و استراحت، در حال سوزاندن کالری می باشد.زیرا که تمامی سلولها، بافت ها، و نیز ارگان های بدن انسان، برای انجام فعالیت های طبیعی خود نیازمند به صرف انرژی می باشند. همچون تنفس،گردش خون،ساخت ترکیبات مورد نیاز ،انرژی کار دستگاه عصبی و حفظ دمای بدن. به عنوان مثال، قلب برای پمپ کردن خون در سرتاسر بدن، ریه ها برای انجام عمل تنفس، و نیز سلول های مغزی(حتی در حالت خواب)، برای انجام کلیه ی فعالیت های خود نیازمند به صرف انرژی می باشند.از این میان درصد انرژی که ارگان های بدن برای فعالیت های خود میسوزانند عبارتند از: کبد: ۲۹درصد ، مغز: ۱۹درصد، قلب: ۱۰درصد، کلیه: ۷درصد، ماهیچه اسکلتی: ۱۸درصد، بقیه اعضا: ۱۷درصد

2-2-        هوش هیجانی (EQ) :

 توانایی برای مدیریت اضطراب و کنترل تنشها و انگیزه، امیدواری و خوشبینی در مواجهه با موانع در راه رسیدن به هدف است. یک نوع مهارت اجتماعی است، همراهی با مردم، مدیریت عواطف و احساسات در روابط و توانایی ترغیب و رهبری دیگران.

 

2-3-        هوش معمولي (IQ ):

مخفف عبارت Intelligence Quantityاست و معنای آن بهره هوشی است. روانشناسان برای محاسبه بهره هوشی ازفرمولی ساده استفاده می کنند.دراین فرمول سن ذهنی فرد بر سن زمانی او تقسیم و سپس درعدد 100 ضرب می شود.

اگر بخواهیم کمی این فرمول راساده تر کنیم می توانیم بگوییم، اگر توانایی ذهنی فردی کاملا برابر باتوانایی باشد که همسالان او درآن محدوده سنی دارند، بهره هوشی او مساوی باعدد 100 خواهد بود.

 سوره مزمل:

إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِن ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِّنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَن لَّن تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَن سَيَكُونُ مِنكُم مَّرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِن فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي‌سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُوا مَاتَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُواالزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوااللَّهَ قَرْضًاحَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنفُسِكُم مِّنْ‌خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِندَاللَّهِ هُوَ خَيْرًاوَأَعْظَمَ أَجْرًاوَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(20)

 

ترجمه:

پروردگار تو مى داند كه تو و گروهى از مؤ منين كه با تو هستند نزديك از دو ثلث شب و گاهى نصف آن و گاهى ثلث آن را زنده مى داريد و خدا كه تقدير كننده شب و روز است (و در فصول چهارگانه آن را بلند و كوتاه مى كند ) مى داند كه تشخيص دو ثلث و نصف و ثلث در فصول مختلف براى شما ممكن نيست به همين جهت بر شما بخشود از اين پس هر مقدار كه برايتان ميسر است از قرآن بخوانيد و نيز مى داند كه براى شما بيمارى پيش مى آيد عده اى به سفر مى روند تا از رزق خدا به دست آورند جمعى ديگر در راه خدا جنگ مى كنند در چنين احوال نيز هر مقدار كه مى توانيد از قرآن بخوانيد و نماز بپا بداريد و زكات بدهيد. و به خدا وام دهيد وامى نيكو و بدانيد آنچه از كارهاى خير مى كنيد و از پيش براى خود مى فرستيد نزد خدايش مى يابيد، اما بهتر از آنچه كه كرديد و با اجرى عظيم تر. و از خدا طلب مغفرت كنيد كه خدا آمرزنده و رحيم است.

2-4-      بررسي ساعات بيولوژيك بدن

 ساعت‌زیستی، ساعت زیست‌شناختی، یا ساعت بدن یک چرخه تقریباً ۲۴ ساعته در فرایندهای زیست‌شیمیایی، فیزیولوژیکی، یا رفتاری موجودات زنده، شامل گیاهان، جانوران، قارچ‌ها و سیانوباکتری‌ها است. اختلال در ساعت زیست‌شناختی انسان می‌تواند زمینه‌ساز بیماری‌های بسیاری شود.

تنوع دوره‌های فعالیت‌های زیستی در موجودات زنده برای فرایندهای بسیار ضروری انجام می‌گیرد. فرایندهایی که در جانوران شامل خوردن، خوابیدن، جفتگیری کردن، مهاجرت، خواب زمستانی و تقسیم یا باززایی سلول‌ها است و در گیاهان شامل جنبش‌های جوانه‌زنی، واکنش‌های فوتوسنتزی است.

2-2-      چرخه فتوسنتز در گیاهان و ارتباط آن با نور خورشید:

بطور کلی ساعت درونی بدن کمک می‌کـنـد تا فعالیت خود را در ساعات روز افزایش داده و در تــاریکی و شب هنگام از شدت آنها بکاهید و به استراحت بپـردازیـد. هـمـچـنـین چـرخـه خـواب و بـیــداری، فـعالیت و اسـتـراحت، حرارت بدن، مـصـرف اکسیژن و مـیـزان ترشح غدد درون ریز (این مجموعه شامل غده‌ها و سایر سلول‌های تولید کننده هورمون هستند) توسط همین ساعت بیولوژیک بدن تنظیم می گـردنـد. سـاعــت بیولوژیک مختص انسانها نبـوده و تـمـام مـوجـودات زنـده از بــاکتری ها گرفته تا انـسـانها واجد چنین ساعتی می‌باشند.

همان اندازه که انسان‌ها باید به خوردن و ورزش کردن کافی توجه کنند باید ریتم‌های شبانه‌روزیشان را نیز در نظر داشته باشند. گزارش‌های تازه نشان داده که بیدار ماندن بعد از فرارسیدن زمان خواب باعث چاقی می‌گردد. در موش‌هایی که جگری پر چربی، به‌همراه درجهٔ بالایی از کلسترول داشتند، دیده شده که ساعت زیستیشان از هم گسیخته بوده‌است. در تحقیقات دانشگاه شمال شرق و موسسه پزشکی هاوارد هیوز (Howard Hughes medical institute)، محدوده گسترده تغییر مولکولی و رفتاری در موش‌هایی که دوره روزانه کاذب دارند دیده شده‌است.

در تنظیم ساعت بیولوژیک بدن، ۳ عضو با یکدیگر همکاری می‌کنند:

-        گیرنده های نور واقع در چشم‌ها (شامل سلولهاي استوانه اي و سلولهاي مخروطي)

                                 موقعیت گیرنده های نوری در چشم

-        بخشی از هیپوتالاموس بنام  SCN(غده‌ای است در مغز، که دستگاه عصبی را با کمک غدهٔ زیرمغزی به دستگاه غدد درون‌ریز متصل می‌کند و مرکز اعمال غریزی است، مانند احساس گرسنگی، سیری، تشنگی، تنظیم دمای بدن، تنظیم فشار خون، رفتارهای هیجانی مثل خشم و ترس و اضطراب و نیز عاطفه. نیز باعث ترشح هورمون رشد است که باعث رشد استخوان می‌گردد)

غده صنوبری (غده ی درون ریزکوچکی است که در مغز مهره داران قرار دارد. این غده ملاتونین (melatonin) تولیدمیکند، هورمونی که بر روی فرکانسهای الگوی خواب و بیداری و مسئولیت ساعت بیولوژیکی انسان را بر عهده دارد.) غده صنوبری به صورت یک مخروط میوه کاج کوچک است و به همین دلیل به آن غده صنوبری می گویند.

هنگامی که نور (بطور طبیعی نور خورشید) به چشم‌ها می‌رسد، گیرنده‌های نور آن را به هیپوتالاموس مغز مخابره می‌کنند، سپس هیپوتالوموس به غده صنوبری که چشم سوم نیز نامیده مي‌شود، فرمان می‌دهد که ملاتونین (هورمونی است که در غده صنوبری (پینه‌آل)، غده کوچکی در مغز، تولید می‌شود و به تنظیم چرخه خواب و بیداری در بدن کمک می‌کند. مقدار بسیار کمی از ملاتونین در غذاهایی مانند گوشت‌ها، حبوبات، میوه‌ها و سبزی‌ها وجود دارد)  ترشح کند. در واقع تولید ملاتونین نسبت به دو عامل نور و حرارت حساس می‌باشد. هنگامی که نور و حرارت کاهش می‌یابد، ما احساس خواب آلودگی خواهیم کرد چرا که تولید ملاتونین افزایش پيدا مي‌كند. ملاتونین در غیاب نور و در شب تولید می‌گردد، بطوری که میزان ملاتونین در شب ۱۰ برابر میزان آن در روز می‌باشد.

2-2-         مکانیسم تولید ملاتونین و تاثیر آن بر ساعت بیولوژیک بدن

میزان ترشح و تولید ملاتونین در افراد مسن کاهش می‌یابد. از این رو آنها صبح‌ها زودتر از خواب برمی‌خیزند. بر هم خوردن تنظیم ساعت درونی و ناهمخوانی آن با محیط پیرامون و شبکه اجتماعی منجر به بروز بی خوابی مزمن، هواپیمازدگی و اختلال خواب در شاغلینی که در دو شیفت کار می‌کنند، می‌گردد. شما می‌توانید با اندازه‌گیری دمای بدن و سطح هوشیاری خود در طی شبانه روز پی ببرید که آیا جزو دسته سحرخیزها می‌باشید و یا شب زنده داران. در جه حرارت بدن افراد سحرخیز معمولا در پیش از ساعت ۸ بعد از ظهر کاهش می‌یابد.

 این افراد از لحاظ آناتومی انعطاف ناپذیر بوده و اوج حرارت بدن و سطح هوشیاری آنان در اوایل بعد از ظهر می‌باشد. اما افراد شب زنده دارانطباق پذیری بیشتری دارند.

مترونوم بدن

پنج ریتم مختلف، حاکم بر بدن می‌باشند:

ü     -ULTRADIAN کمتر از ۲۴ ساعت

ü     -CIRCADIAN تقریبا ۲۴ ساعت

ü     -CIRCASEPTIAN هفت روزه

ü     -CIRCATRIGINTAN یک ماهه

-CIRCA-ANNUAL یک ساله

ULTRA DIAN: ضربان قلب (هر ثانیه یک بار) – تنفس (هر ۶-۴ ثانیه) – امواج مغزی (کسری از ثانیه) – چرخه‌های ۹۰ دقیقه ای شامل: گرسنگی-چرخه های ادراری و خواب آلودگی. هر سیکل خواب مرکب از ۶-۵ چرخه ULTRADIAN  می‌باشد که هرکدام از آنها ۶۰ تا ۹۰ دقیقه بطول می‌انجامد. نخستین مرحله از این چرخه ها (REM حرکات سریع چشم‌ها و رویابینی) می‌باشد که ۵ تا ۱۵ دقیقه بطول می‌انجامد.

سپس مراحل بعدی، یکی پس از دیگری ادامه یافته تا به مرحله چهارم می‌رسند. سپس ۱۰ تا ۱۵ دقیقه چرخه متوقف گشته و مجددا چرخه بعدی آغاز میگردد (طبیعت کاری کرده که چنانچه ما به اندازه کافی رویا نبینیم سرانجام به یک بیمار روانی و روانپریش تبدیل می‌گردیم).

 CIRCASEPTAN: مجددا ضربان قلب-فشار خون-دمای بدن و سطح هورمونها را شامل میگردد. حتی میزان پس زدگی عضو پیوندی توسط بدن هر هفت روز یک بار افزایش می‌یابد.

CIRCATRIGINTAN : سیکل قاعدگی را شامل میگردد. یک چرخه قاعدگی بطور متوسط ۲۹ روز بطول می‌انجامد. که با سیکل قمری هماهنگ است. جالب است بدانید زنانی که در یک اتاق بسر میبرند بمرور زمان در یک روز و همزمان با یکدیگر قاعده خواهند شد.

CIRCA-ANNUAL: بطور مثال موارد افسردگی در فصل زمستان به اوج خود می‌رسد- کودکان در تابستان سریعتر رشد می‌کنند، موارد خودکشی در اردیبهشت ماه و تصادفات رانندگی در اواخر تابستان به اوج خود می‌رسند.

:CIRCADIAN  متداول‌ترین ریتم می‌باشد. درجه حرارت بدن، فشار خون، تقسیم سلولی، خواب و بیداری، استراحت و فعالیت ما همگی از یک الگوی تکراری روزانه تبعیت می‌کنند بدون آنکه ما متوجه آن گردیم. سیکل شبانه روزی ما اندکی طولانی تر از ۲۴ ساعت معمول می‌باشد و از ۲۵ ساعت در افراد ۲۰ ساله تا ۲۴ ساعت و ۳۰ دقیقه در افراد بالای ۶۰ سال متغیر می‌باشد. برخی کارشناسان نیز معتقدند که مدت این سیکل در تمام سنین یکسان بوده و ۲۴ ساعت و ۱۱ دقیقه می‌باشد

                          مقایسه میانگین ساعات خواب در شبانه روز در موجودات مختلف

 

2-2-        ریتم شبانه روزی معمولی بدن

• ۷-۶ صبح: دمای بدن افزایش می‌یابد. سطح هورمون‌های جنسی در اوج خود می‌باشند. سرعت سوخت و ساز بدن حداکثر است.
• ۱۱-۱۰ صبح: حداکثر هوشیاری و گوش به‌زنگی. بهترین زمان برای یادگیری و حفظ مطالب در حافظه کوتاه مدت می‌باشد.
• ۱۳-۱۲ ظهر: حداقل میزان انرژی ودرجه حرارت بدن آدرنالین (دربالای کلیه ها غده‌های فوق کلیوی قرار گرفته اند این غده ها ماده ای ترشح میکنند که آدرنالین نامیده میشود آدرنالین برای آمادگی بدن در انجام فعالیت‌های شدید یادفاع ازخود ترشح میشود) کاهش می‌یابد. احساس خواب آلودگی نیمروزی حادث مي‌شود.

موقعیت غدد فوق کلیوی

• ۳ بعد از ظهر: دمای بدن و آدرنالین مجددا افزایش می یابند. بهترین زمان برای یادگیری و به خاطر سپردن مطالب در حافظه بلند مدت است.
• ۷-۵ بعد از ظهر: درجه حرارت بدن و آدرنالین به اوج خود می‌رسند. بهترین زمان برای فعالیت بدنی و ورزش می‌باشد.
• ۹ شب: ملاتونین افزایش و سوخت و ساز کاهش می‌یابد.
• ۱۱ شب: معمولا خواب آلودگی به حداکثر خود می‌رسد.
• ۵-۳ صبح:سطح هورمونها و دمای بدن به حداقل خود تنزل می‌یابند، خواب عمیق.
• 

چرخه خواب و تاثیرات زمانی آن بر بخش های مختلف بدن

2-2-      چطور ساعت بدن تنظیم مي‌شود؟

زمان به خواب رفتن و زمان بیدار شدن زمان‌هایی است که بدن احساس آرامش و تازه شدن می‌کند. وقتی که آموختید چگونه ساعت داخلی یا بیولوژیکی بدن را تنظیم کنید، بدنتان خواهد فهمید که کی زمان خواب است و کی زمان هوشیاری.

به طور کلی ساعت درونی یا  بیولوژیک بدن شما به شما کمک می‌کـنـد تا فعالیت خود را در ساعات روز افزایش داده و در تــاریکی و شب هنگام از شدت آنها بکاهید و به استراحت بپـردازیـد.

هـمـچـنـین چـرخـه خـواب و بـیــداری، فـعالیت و اسـتـراحت، حرارت بدن، بـرونـده قـلـب، مـصـرف اکسیژن و مـیـزان ترشح غدد درون ریز توسط همین ساعت بیولوژیک بدن تنظیم می گـردنـد. سـاعــت بیولوژیک مختص انسان ها نبـوده و تـمـام مـوجـودات زنـده از بــاکتری ها گرفته تا خود انـسـان ها واجد چنین ساعتی می باشند.

2-3-      اسرار بيولوژيكي اوقات نماز

با توجه به نكات تأكيد شده علمي ورواني بحث مختصري حول ارتباط نمازو سلامتي مطرح مي گردد:

3-13-1-  وضعيت بيولوژيكي پستانداران و انسان

امروز ثابت گرديده است كه وضعيت بيولوژيكي پستانداران و همچنين انسان به پديده هاي بزرگ كيهاني نظير پديده شب وروز، ميدان مغناطيسي وساير عوامل فيزيكي بستگي تام دارد. آنچه كه به بطور اخص كشف گرديده است وجود ساعت بيولوژيك مي باشد كه توسط روشنايي وتاريكي تنظيم مي گردد. عملكرد اين ساعت ازطريق سيستم هورموني وعصبي برفيزيولوژي كليه سلول هاي بدن مؤثر است. همانطور كه ساعت هاي معمولي گاهي تند، تند كار مي‌كنند واحتياج به تنظيم دارند ساعت بيولوژيك بدن نيز درمقطع 1- تبديل روشنايي به تاريكي، 2- اوج روشنايي، 3- اوج تاريكي وبالعكس، خود را تنظيم مي نمايد. چنانچه اين ساعت بيولوژي تنظيم نشود، ترشح هورمون ها ومواد محرك وتضعيف كننده نورونها (سلولهاي عصبي ) مختل گرديده وبالطبع آثار اين اختلال كليه سلولهاي بدن را تحت تأثير قرار مي دهد بنابراين ساعت بيولوژيكي درزمان هاي:

1- طلوع فجر و طلوع آفتاب، 2- فاصله طلوع آفتاب وظهر، 3- فاصله بين ظهر وغروب آفتاب، 4- حد فاصل بين غروب آفتاب ونيمه شب، 5- حد فاصل نيمه شب وطلوع فجر، بر فعاليت كليه سلولهاي بدن تأثير مستقيم وغير مستقيم دارد.

3-13-2- مطالعات روان تني (سيكوسوماتيك )

مطالعات روان تني نيزنشان داده است كه آرامش رواني نيز در تنظيم اين ساعت مؤثر است وهمچنين عدم تعادل فيزيولوژيك ميتواند موجب شدت و ضعف وضعيت رواني گردد.

3-13-3-  كنترل جريانات رواني

مطالعات روان شناسي بر روي افرادي كه با معرفت و اراده خاص مي توانند جريانات رواني خود را تحت كنترل درآورند نيز از بديهيات به شمار مي رود.

 3-13-4- حالت ياس وافسردگي

حالت ياس و افسردگي در مقطع تبديل نور به تاريكي يا تاريكي به نور شايع تر است و حالت اميدواري و سرخوشي در اوج شدت نور واوج شدت تاريكي شايع تر است. حالت ياس وافسردگي منجر به خوف وحزن مي گردد وحالت اميدواري وسرخوشي موجب غرور در انسان مي گردد.

 

3-13-5- ياس و افسردگي ازنظر اخلاقي و عرفاني

ثابت گرديده است كه خوف و حزن زياد ناشي از درك ناقصي است كه در انسان وجود دارد و اين حالت نقص درمقطع تبديل نور به تاريكي شدت مي يابد سر خوشي ناشي از درك، عدم نقص مي باشد ودر اوج تاريكي وروشنايي شدت مي يابد.

 

3-13-6- روياهاي كاذب وكابوس

روياهاي كاذب مانند، نيز در مقطع تبديل تاريكي به روشني شايع تر است واين كابوس ها از طريق اختلال در تعادل رواني مي‌تواند به اختلال در ساعت بيولوژيك منجر گردند و امكان كابوسها در اوج شدت نور وتاريكي كمتر اتفاق مي افتد.

3-13-7- تبديل نور به تاريكي و بالعكس درقرآن كريم

آمده است كه در مقاطع تبديل نور به تاريكي و بالعكس كه هنگام صبح وغروب اتفاق مي‌افتد با ذكر سُبحان ا... براي خود آرامش ايجاد كنيد. يعني بدانيد كه تنها خداوند منزه است و كليه موجودات امكاني ناقص اند تا بدين وسيله درك نقص در شما ايجاد ياس وافسردگي ننمايد و در اوج نور وتاريكي با ذكر الحَمدُا. . . ازغرور خود بكاهيد. چون تنها خداوند سزاوار ستايش است وموجود امكاني نبايد به خود مغرور گردد.

در اينجا بدنيست به رواياتي اشاره شود كه به طور كلي خواب در خلال طلوع فجر تا طلوع آفتاب و همچنين در محدوده غروب آفتاب تا مغرب شرعي را مكروه دانسته است. از حضرت باقر (ع ) مرويست كه خواب دراين دوزمان بسيار شوم است. به همين دليل سفارش شده است كه دراين دوزمان بايد بيدار، آگاه وبا اراده بود. معروف است که دراين دوزمان ابليس وسوسه هاي خود را آغاز مي كند وبراي افرادي كه درخواب هستند نيز اغلب ثابت شده است كه خوابهاي كابوس مانند دراين دوزمان اتفاق مي افتد كه مي تواند به بي نظمي ساعت بيولوژيكي كمك كند. لذا سفارش شده است كه شخص باذكر حق ودعا آرامش خود را حفظ نمايد. 2) نيت: يعني اراده كردن با آگاهي كامل براي انجام يا اجتناب از كاري دراينجا لازم است نكاتي درباره لذت يادآوري شود تا معني و مفهوم نيت كه عمل ارادي است روشن شود. انسان داراي سه هويت بيولوژيكي، عاطفي ادراكي، معرفتي ارادي مي باشد. براي هر كدام از اين هويتها به جهت رشد آنها لذتهايي تعبير شده است. البته چون اين هويتها تفكيك پذير نيستند لذت آنها همديگر را مي توانند تقويت كنند.

 

درانجام روزه دقيقاً سه نوع ملحوظ شده است.

1- لذت بيولوژيكي ناشي از خوردن و آشاميدن، البته شايد موضوع اندكي متناقض به نظر برسد. ولي اگر دقيقاً توجه كنيم لذت خوردن و آشاميدن بعد از يك دوره اجتناب از خوردن و آشاميدن بيشتر است. لذا لذتي كه در هنگام افطار به دست مي آيد قابل مقايسه با مواقع ديگر نمي باشد.

2- لذت اراده: يكي از لذات انسان آن است كه در اثر اراده به دست مي آيد كه اغلب تجربه كرده ايم به قول سعدي: اگر لذت ترك لذت بداني دگر لذت جسم لذت نخواني زيرا شخصي كه اراده مي كند براي مدتي لذات موقت خود را متوقف گرداند لذت مي‌برد. (ترك لذ ت جنسي، ادراكي و غيره )

3-لذت معرفتي: لذتي است كه به شخص دست مي دهد. ناشي از آن است كه رضايت حق را كسب نموده وكساني كه داراي معرفت مي باشند (لذت قرب فرايض وقرب نوافل ) چه لذت عظيم وپايداري را دارا مي‌باشند. بنابراين روزه دار ضمن بيدار بودن با آگاهي واراده عمل كردن قبل ازطلوع فجر (لذت خوردن سحري، لذت اراده براي نخوردن بعد از آن، لذت جلب رضايت باريتعالي) (خوردن سحري به مقدار كم مستحب است). اين آرامش ولذت قبل از طلوع فجر وهمچنين آمادگي براي نماز واجب ودعاي تعقيب آنها در بين الطلوعين ساعت بيولوژيكي را به خوبي تنظيم مي نمايد. درهنگام مغرب نيز لذت افطار لذت فريضه نماز (ارادي) + لذت گوش به فرمان حق براي شكستن روزه. همانطور كه خودداري از مبطلات درطول روز واجب بوده، شكستن روزه نيز چه درزمان مغرب وچه بعد ازپايان يك ماه روزه داري واجب است. علاوه بر اجتناب ازخوردن و آشاميدن رعايت بقيه عواملي كه به عنوان مبطلات روزه مي باشند همگي منجر به آرامش رواني مي گردد. به عبارت ديگر اگر روزه اي حقيقي باشد كليه امورات مخل آرامش رواني بايد با اراده (لذت اراده) ‌مهار گردند. دروغ، غيبت، تهمت، لذا مشخص گرديد كه روزه عامل ايجاد ثبات رواني و بالطبع اثرات آن ازطريق ساعت بيولوژيك بر بدن آشكار گرديد.

مقيد كردن اجتناب از مواردي كه روزه را باطل مي كند در محدوده روز كه البته بر اساس مباني فقهي ما از طلوع فجر (صبح صادق) كه فاصله اي حداقل در حدود 5/1ساعت قبل ازطلوع آفتاب و مغرب 15دقيقه بعد از غروب آفتاب مي باشد . لازم به يادآوري است كه رعايت محدوده دقيق زمان در عبادات ديگر نظير نماز يوميه وحج تمتع (وقوف در عرفات از ظهر تا غروب وقوف درمشعر از غروب تا اذان صبح وشروع وقوف در مني از طلوع آفتاب) الزامي است . راز رعايت زمان در ارتباط با فيزيولوژي بدن انسان به واسطه وجود ساعت بيولوژيكي بدن است . محل اين ساعت احتمالاً مجموعه اي از سلولهاست که در ناحيه تالاموس و هيپوتالاموس مي باشد . اين ساعت دقيقاً باطلوع خورشيد وغروب آن كار خود را تنظيم مي كند كه به نظر مي رسد نور از طريق مختلف پيام خود را به ساعت مي رساند . حساسيت ساعت به نور وتاريكي منجر به افزايش و يا كاهش ترشح هورمون هاي محرك ACTH غده هيپوفيز ACTH ومسئول كنتر ل وتنظيم هورمون ها ي استروئيد است كه نقش مهمي در متابوليسم مواد اساسي بدن نظير گلوكز،سديم،پتاسيم و آب دارند مي باشد همان طور كه ساعتهاي معمولي ممكن است تند و يا كند كار كنند و هر از گاهي احتياج به تنظيم دارند ساعت بيولوژيكي نيز در اثر عدم تعادل هاي فيزيولوژيكي مختلف از تنظيم خارج مي شود لازم است كه تنظيم گردد كه تنظيم در طلوع آفتاب انجام مي شود به اثبات رسيده است لذا اگر در هنگام طلوع وغروب آفتاب انسان درحالت بيداري باشد و همچنين به طور آگاهانه وارادي آرامش رواني خود را حفظ نمايد تنظيم ساعت كه اثرات در تنظيم اغلب فعل و انفعالات بيولوژيكي دارند سريع تر وبهتر انجام مي شود لازم به ياد آوري است اثرات مفيد آرامش رواني مي بايست قبل از طلوع وغروب آفتاب مي باشد تا زماني كه خورشيد طلوع مي كند ويا تار يكي كامل حكم فرما مي شود فرصت كافي وجود داشته باشد بنابراين بيدار بودن آگاه وبا اراده بودن از نكات كليد ي تنظيم ساعت بيولوژيك و تنظيم كليه فعل و انفعالات فيزيولوژيكي مهم بدن مي باشد . مثال نميتوان تغييرات بيولوژيكي و آزمايشگاهي كه به اصطلاح بعد از Fasting حتي به شكل اسلامي آن است معادل تغييرات بيولوژيكي روزه داري حقيقي به حساب آورد .

مسئله فلسفه روزه كه يك عمل عبادي است همانند اعمال عبادي ديگر ر سيدن به لذات و آرامش هاي رواني اين دنيا و همچنين بهره مندي از لذات اخروي آن وبالاتر از آن لذت قرب حقيقي به او كه همان لذت بقاء بعد از فنا مي باشد . به همين دليل روزه بعد از نماز مقدمه فنا را تشكيل مي دهد واغلب بر نهي استوار است تا ايجاب .

 

چگونگي تنظيم ساعات خواب وبيداري بر اساس ساعت بيولوژيك و آيات قرآني و احاديث وارده:

الف:بين طلوع فجر وطلوع آفتاب هنگام نماز صبح اوقات نمازهاي واجب ديگر بيداري توصیه شده و از نظر بيولوژيك با توجه به ساعت بيولوژيك دراين زمان اثبات گرديده است.

ب: زماني كه خواب مستحب است:قبل از ظهر شرعي، خواب غيلوله، بعد از نيمه شب تا يكساعت قبل از طلوع فجر

ج: زماني كه خواب مكروه است:قبل از طلوع فجر وقبل از غروب آفتاب ولذا بيداري مستحب موكد است .

د: اوقات پنجگانه واجب و همچنين زمان نمازهاي نافله،زمان امساك وافطار براي روزه نيز باساعات فوق منطبق است .

لذا اگر نماز آگاهانه (بامعرفت ) وارادي (با نيت و خلوص ) به جا آورده شود اوقات که از نظر شرعي مشخص گرديده با عالم تكويني بيولوژيكي تطابق كامل داشته،آرامش خاص كه همان سَكَنيت است بر روان وتن حاكم مي گردد .

زمينه آرامش وبدون اظطراب كه به هوش هيجاني (Emotional Qualiy (EQ))نيز تعبير مي شود پيش نيازي است براي اينكه هوش معمولي (Intelligent Quality (IQ)) بتواند كار خود را انجام دهد.

بر اساس تعدادی از پژوهش‌های علمی انجام شده در مرکز پژوهش‌های ملی قاهره، خواندن نماز صبح در زمان مقرر خود، موجب فعال شدن کار سلول‌های بدن و جلوگیری از ابتلا به تومورهای سرطانی مي‌شود.

 به گزارش ایسنا، دکتر سعید شلبی از اساتید این مرکز گفت: پژوهش‌ها موید این مطلب است که خواندن نماز صبح در زمان خود، به جلوگیری از ابتلا به بیماری‌های قلبی و هم‌چنین تنظیم کار هورمون‌های بدن و گردش خون کمک می‌کند.

 وی افزود: بر اساس این پژوهش در زمان ادای نماز صبح، تمامی اعضای بدن در اوج فعالیت‌هایشان قرار دارند، به گونه‌ای که ترشح هورمون‌ها به ویژه آدرنالین که ترشح آن در ساعت ۵ صبح شروع مي‌شود، افزایش می‌یابد و به فعال شدن تمامی اعضای بدن و جلوگیری از تومورهای سرطانی کمک می‌کند.

هم‌چنین هوای پاک صبحگاهی دارای مقادیر زیادی اکسیژن است که موجب فعالیت قلب، کاهش انقباضات رگ‌های خونی، تنظیم کار هورمون‌ها و بهبود کار حافظه مي‌شود.

فواید طبى حرکات نماز

نتایج نماز و نیایش را با علم نیز مى توان دریافت، زیرا نماز و نیایش نه تنها به روى حالات عاطفى بلکه روى کیفیات بدنى نیز اثر مى کند و گاهى در چند لحظه یا چند روز بیمارى جسمى را بهبود مى بخشد.این کشفیات هر چقدر هم که غیر قابل درک باشند، بایستى به واقعیتشان معترف شد.دفتر مشاهدات طبى لورد بیش از 200 مورد درمان فورى و غیر قابل تردید سل ریوى و عفونت کلیه و سرطان و امراض بدنى دیگر را ضبط کرده است .

اما حرکات نماز، چنانکه امروزه ثابت گردیده، تکرار قیام و قعود در نماز بهترین وسیله اى است که سرعت گردش خون را افزایش داده و از این رو نماز را یکى از عوامل موثر در به کار انداختن جهاز هاضمه دانسته اند که راه اشتها و میل به غذا را نیز هموار مى سازد.و جالب این است که اوقات نماز و مواقع هضم غذا کاملا مناسب و هماهنگ بوده و چنانکه ملاحظه مى نماییم، در این امر حکمت عجیبى به کار برده شده است...

به این ترتیب که وقت نماز صبح پیش از شروع به غذاى صبحانه بوده، و ظهر قبل از آنکه انسان به ناهار بپردازد و عصر یا همان وقت که هضم غذا آغاز شده ... و به هنگام غروب یا موقعى که انسان بین دو وعده ناهار و شام قرار دارد و به همین ترتیب موقع عشا که هضم غذا تازه شروع گردیده است... طب جدید این موضوع را ثابت کرده و مدلل ساخته که نماز بهترین وسیله اى است که از بالا رفتن فشار خون جلوگیرى کرده و در حفظ تعادل آن اثر بسزایى خواهد داشت.آرى طبق نظریه پزشکان چنانچه در اداى نماز مراقبت و محافظت به عمل آمده و حرکات موزون آن به آرامى و طمانینه که از شرایط صحت آن است، توام باشد، ثابت و مسلم گردیده که از بسیارى بیماری هاى ناشى از فشار خون جلوگیرى خواهد کرد...و این خود اثرى آنى و فورى بر قلب گذاشته و از ضربان تند و سریع آن مانع خواهد شد.

 

مجله ریدرز دایچست مى نویسد:

بر اساس تحقیقات معلوم شده است افرادى که بطور مرتب به عبادتگاه مى روند، در برابر بسیارى از بیماری ها نظیر: فشار خون، بیماریهایى قلبى، سل و سرطان هاى ناحیه گردن مصونیت دارند.

دکتر ادوین فردریک پاورز، استاد امراض عصبى در ایالات متحده آمریکا مى گوید:

علم طب در دنیاى کنونى از بسیارى از رموز و اسرار بیمارى‌ها به طرز معجزه آسایى پرده برداشته است. با این وصف هنوز هم هزاران بیمارى و مرض باقى است که بزرگترین اطباء هوشمند و نوابغ پزشکى کمترین بارقه امیدى به کشف و معالجه آنها به دست نیاورده اند. اما بررسى و دقت در مطالعات این اطباء و نوابغ این نکته را روشن مى سازد که اغلب آنها این نظریه را تایید نموده و اعتقاد پیدا کرده اند که در میان معجزات فراوانى که براى نماز شمرده اند، یکى اعاده صحت و تندرستى روحى و شفاى کلیه بیماری هایى است که مداوا شده و کلیه روشهاى پزشکى در برابر آنها عاجز مانده است.

یک جراح مصرى اخیرا با یک سرى تحقیقات گسترده اعلام داشت: نماز بهترین درمان براى بیماران مبتلا به جابجایى غضروف هاى ستون فقرات است. دکتر الزیات استاد دانشگاه نوادا در آمریکا پس از مطالعه بر روى چهل بیمار گفت: حرکت هاى ناشى از پنج بار نماز در روز مى تواند عمل جراحى ناشى از بیمارى مذکور را در مدت یک هفته بهبود بخشد.

این پزشک مصرى به بیماران جراحى شده خود توصیه کرده است که بلافاصله پس از عمل جراحى حرکت کرده و به مدت یک هفته روزى پنج بار حرکات نماز را به جاى آورند و این حرکات را در هر صورت تا پایان عمر ادامه دهند.

همچنین یک دانشمند آمریکایى در کتابى که به تازگى بنام بیماری هاى فقرات منتشر ساخته، گفته‌هاى این پزشک مصرى را تایید کرده و به بیماران خود نیز سفارش کرده است که روزانه پنج نوبت حرکاتى شبیه نماز مسلمانان انجام دهند.

 

فایده طبى رکوع و سجود:

چنانچه اشاره شد، بزرگترین متخصصان و پزشکان عالى‌مقام بین‌المللى بر این باورند که حرکات نماز خم و راست شدن ملایم در سجود و رکوع مى تواند یکى از راه هاى مهم درمان بیمارى دیسکوپاتى یا بیمارى دیسک ناحیه کمر باشد.

رکوع و قیام در نماز در تقویت عضلات پشت و معده اثر بسزایى داشته و آنچه از مواد چربى و پیه که در جدار معده باقى مانده بطور کلى بر طرف مى سازد...و مهمترین فایده سجود نیز این است که هم عضلات ران و ساق پا را تقویت مى نماید و هم در وصول خون به اعضاء و نواحى بدن کمک کرده و نیروى جدار معده را نیز افزایش مى دهد و فعالیت و حرکات امعاء نیز تقویت مى گردد و یکى دیگر از فواید سجود البته اگر سجده بطور صحیح انجام گیرد این است که از بزرگ شدن شکم و ورم معده که بر اثر فشرده شدن عضلات آن بوده و خود بیمارى بزرگى محسوب مى شود، جلوگیرى خواهد کرد.

دکتر مصطفى حفار متخصص امراض دستگاه هضم و عضو تحقیقات علمى مجلس شوراى ملى لبنان و استاد دانشکده طب فرانسه، راجع به فواید ضمنى رکوع و سجود در نماز مى گوید:

رکوع در تقویت عضلات دیواره شکم بسیار مفید است و به جمع شدن معده کمک مى کند و آن را در کار هضم یارى مى دهد.همچنین روده ها برایشان دفع فضولات هضمى به صورت طبیعى آسان مى شود.

اما سجود باعث رانده شدن هوا از میان معده به دهان مى شود و دشوارى هاى هضم و انعکاسات قلبى را برطرف مى سازد.پزشکان، نشستن به صورت سجده در نماز را براى درمان جمع شدن خون در پایین شکم بانوان که ناشى از پشت درد در رحم است، توصیه مى کنند.

دکتر فارس عازورى متخصص بیماریهاى اعصاب و مفصل از دانشگاههاى آمریکا مى گوید: نماز مسلمانان و رکوع و سجودش عضلات پشت را تقویت و حرکات ستون فقرات پشت را نرم مى سازد و امراض عصبى و عضلانى را آرامش ‍ مي‌بخشد. بخصوص اگر نماز را از سن نوجوانى بپا دارند، نیرو واستحکامى در برابر بیمارى هایى مى یابند که در نتیجه ضعف عضلات مجاور ستون فقرات عارض مى شود، آنچه باعث این ضعف مى‌شود، انواع بیماری‌هاى عصبى است که موجب دردهاى شدید و تشنج عضلانى است .اخیرا بعضى از دانشمندان براى تقویت عضلات تمرین هایى معین کرده اند که برخى از آنها شبیه به حرکات نماز است.

رکوع و قیام در نماز در تقویت عضلات پشت و معده اثر بسزایى داشته و آنچه از مواد چربى و پیه که در جدار معده باقى مانده بطور کلى بر طرف مى سازد.

دکتر دیاب و دکتر قرقوز درباره فواید طبى سجود چنین مى گویند:

پایین آمدن سر به هنگام سجود منجر به احتقان خون در رگهاى خونى مغز مى‌شود و هنگامى که سر به صورت ناگهانى به طرف بالا مى رود، فشار داخل رگها کاهش مى یابد و این حرکت در هر رکعت نماز شش بار در خلال رکوع و سجود تکرار مى شود، یعنى 102 بار در شبانه روز و این در حالى است که انسان فقط نمازهاى واجب را به جا آورد.

ولى اگر علاوه بر نمازهاى واجب، نمازهاى مستحب نوافل را نیز به جا آورد، این رقم به 216 بار در شبانه روز و 6480 بار در ماه بالغ مى شود که در هر حرکتى رگهاى خونى منقبض و منبسط شده و بر نرمى و قدرت جداره و عضلات آن افزوده مى شود.

البته نباید آرامش روحى و صفاى ذهنى حاصل از نماز را نادیده گرفت.تکرار این حالات چند بار در روز موجب مى شود مغز به شکل مطلوبتر و بهترى به فعالیت خود ادامه داده و به تفکر به نحو احسن صورت پذیرد.

دو پزشک سابق الذکر در جایى دیگر مى گویند:

درحقیقت نماز هم عبادت است و هم ورزش بدنى و روحى ...و مى توان ادعا کرد که قرآن در تطبیق ورزش هاى سبک که امروزه به ورزش هاى سوئدى معروفند، پیشتاز بوده است .

آنچه ورزش نماز را از سایر ورزش ها ممتاز مى نماید، توزیع مناسب آن در طول شبانه روز است ان الصلوة کانت على المومنین کتابا موقوتا.دانشمندان نیز ثابت کرده اند که بهترین نوع ورزش، ورزشى است که تکرار شود و در طول روز توزیع گردد و خسته کننده نباشد و انجام آن براى هر کس امکان پذیر باشد، که تمام این ویژگى ها در حرکات نماز فراهم است ...

فواید ورزشى حاصله از نماز را مى توان به شرح زیر خلاصه نمود:

در هر رکعت.با علم به اینکه، نمازهاى یومیه 17 رکعت بوده و نوافل نیز به آن اضافه مى‌گردد.

نشاط بخشیدن به کار قلب و دستگاه‌هاى گردش خون.

بهبود فعالیتهاى مغزى به دلیل کمک به تغذیه بهتر آن.

تقویت جداره شریان هاى مغزى و حفظ حالت ارتجاعى آنها که در نتیجه آن، در مقابل پاره شدن و خونریزى مقاوم خواهند شد.

آماده کردن بدن براى مقابله با پیشامد حالت هاى ناگهانى که ممکن است بسیارى از مردم دچار آن شوند؛ مثل سرگیجه و سیاهى رفتن چشم و بیهوشى هاى زود گذر. آرامش روحى و اعتماد به نفس

از تمام مطالب فوق نتیجه مى گیریم که نماز بهترین وسیله براى پرورش ‍ تمرکز فکر و حواس در انسان است.زیرا نمازگزارى که مى کوشد با تمام قدرت افکار خود را در یک جا جمع کند تا نمازش با خشوع و حضور قلب باشد، بدون تردید این عمل در وى عادت مى شود و مى تواند در هر موردى تمام افکار خود را متمرکز سازد و در نتیجه به ترقیات و اکتشافات مهمى نایل گردد.

در تایید بیشتر این موضوع، ویلیام مولتن مى‌گوید:

بهترین راهى که توجه و التفات را در انسان زیاد مى کند این است که فکر و جسم هر دو باهم کار کنند.

و مى بینیم که نماز در اسلام عبارت است از عمل فکر و جسم با هم.زیرا نماز گزار در حالى که تمام افکار و توجهش به خداست به رکوع و سجود و قیام و قعود مى پردازد.

و بالاخره دکتر کارل مى گوید: به نظر مى رسد که نیایش، وضع فکرى آدمى را از سطحى که به اقتضاى توارث و تعلیم و تربیت به دست آورده، بالاتر مى‌کشد.

 

سجده بر خاک راهکار دفع امواج الکترومغناطیسی

یک دانشمند غیر مسلمان از اروپا تحقیقات را شامل یافتن بهترین روش برای خارج کردن امواج الکترومغناطیسی که بدن آسیب می رساند را انجام داد.

با گذاشتن پیشانی تان بیشتر از یک بار بروی زمین، زمین امواج الکترو مغناطیسی را تخلیه خواهد کرد!

یکی از معضلات عصر الکترونیک و به تبع آن زندگیهای الکترونیکی صدمات و لطمات ناشی از امواج تکنولوژیهای این عصر برای کاربران می‌باشد.

 تجهیزات صوتی و تصویری، موبایل، کامپیوتر و ...

یک دانشمند غیر مسلمان (از اروپا) تحقیقاتی را مبتنی بر یافتن راهکاری برای خارج کردن امواج الکترومغناطیسی که به بدن آسیب می رساند، انجام داده است.

جناب آقای غفوریان با استناد به یافته های این دانشمند مطلب جالب و ارزشمندی را تهیه و تنظیم نموده اند که روئیت این مطلب قطعا برای عزیزان خالی از لطف نمی‌باشد.

بدن شما به طور روزانه مقدار زیادی امواج الکترومغناطیس دریافت میکند.

شما امواج الکترو مغناطیس را از طریق تجهیزات الکتریکی که استفاده می کنید و نمی توانید کنار هم بگذارید ونا خواسته این امواج را دریافت می کنید.

همچنین از طریق لامپهای روشن که حتی برای یکساعت هم خاموش نمی شوند شما منبعی هستید که مقدار زیادی امواج الکترومغناطیس دریافت می کنید.به عبارت دیگر شما با امواج الکترومغناطیس شارژ می‌شوید بدون اینکه بفهمید!

راه حل چیست؟ با گذاشتن پیشانی تان بیشتر از یک بار بر زمین، زمین امواج الکترومغناطیس مضر را تخلیه خواهد کرد!این شبیه زمین کردن ساختمانهایی است که احتمال برخورد سیگنال‌های الکتریکی (مانند رعد و برق) وجود دارد تا امواج از طریق زمین تخلیه شود.

آنچه این تحقیق را بیشتر شگفت انگیز می‌کند: بهتر است که پیشانی تان را بر خاک بگذارید!

و آنچه شگفت انگیزتر است اینکه: بهترین راه که پیشانی تان را بر خاک بگذارید حالتی است که رو به مرکز زمین باشید چرا که در این حالت امواج الکترومغناطیس بهتر تخلیه خواهد شد.و بیشتر تعجب خواهید کرد وقتی بدانید بر اساس اصول علمی ثابت شده که مکه مرکز زمین است.

 

ارتباط شيوه نمازگزاري با اوقات شبانه‌روز براساس شناخت اعجاز علمي (بخش دوم)

-1- تاثیر نماز بر احساس امنیت روانی:

پس کدامیک از دو دسته مردم سزاوار به امنیت اند ( بگویید ) اگر می دانید! ( بگو ): کسانی که ایمان آورده‌اند و ایمان خود را به ستم نیامیخته اند.( سوره مبارکه انعام ـ آیه شریفه 82)

هر چند که در پزشکی و زیست شناسی امروزي واژه استرس به معناي متفاوتی به کار می رود، اما بر اساس تعریف ”هانس سلیه “ (روانشناس مشهور ) استرس در پزشکی و روانپزشکی معمولا اشاره به موقعیت هاي روانی و اجتماعی متنوعی دارد که قادر به ایجاد بیماریهاي جسمی وروانی و سایر اختلالات رفتاري است.

مطالعات ” هاروي برنر “ ( محقق برجسته استرس ) نشان می دهد که آمار مرگ و میر، بیماریهاي جسمی، خودکشی و دیگرکشی، پذیرش به بیمارستانهاي روانی و زندانها و..در میان افرادي که در معرض استرس هاي گوناگون بوده اند،،به مراتب بیشتر از افراد عادي است.

از آنجا که زندگی انسانها در عصر حاضر، با استرس هاي بسیار متعدد و گوناگونی همراه شده است و با توجه به اینکه لازمه زیستن و تداوم زندگی سازش پذیري و مقاومت در برابر استرس هاست، لزوم برخورداري انسان از وسایلی که درجه مقاومت او را در مقابل استرس ها افزایش بخشند و احساس آرامش و امنیت روانی را در وجود او حکمفرما سازند، بوضوح احساس مي‌شود.

فیلسوف بزرگ قرن اخیر ” لیمان “ گفته است: ” دین و مذهب در زندگی به انسان اطمینان و تکیه گاه روحی می بخشد .“ با این اوصاف ” نماز “ بعنوان برجسته ترین چهره ایمان، نقش بزرگی در ایجاد امنیت روانی و توانایی مقابله با استرس ها در انسان ایفا می کند و اگر به یاد آوریم که بیش از 60% مراجعه کنندگان به بیمارستانهاي عمومی، در واقع از یک مشکل روانی رنج می برند و بیماریهاي

( روان تنی ) در طب نوین روز به روز جایگاه مهمتري پیدا می کند، می توانیم از دریچه تازه اي از نقش نماز در بیماریهاي جسمی سخن بگوییم.

 

 

2-2-      تاثیر نماز بر حافظه و تمرکز حواس:  

امام محمد باقر (ع):در نماز خود توجه و تمرکز کامل داشته باش زیرا از نماز تو آن مقدار قبول مي‌شود که با توجه خوانده مي‌شود .

تمرکز ( concentration) نه تنها شرط لازم، بلکه در بسیاري موارد، شرط کافی براي بسیاري از موفقیت‌هاي انسان است.

عرصه کاربرد تمرکز، نه فقط در فعالیت هاي مادي و محسوس انسان، بلکه گاهی تا حد مسائل ماورائی و مرموز هستی، گسترده است.بدین معنا که حتی عملیات محیر العقول مرتاضان هندي، طریقه‌هاي پیشرفت و سیر و سلوك در مکاتب عرفانی و مذهبی شرق دور (از جمله ذن بودیسم، یوگا و ..) راههاي دیدن حقیقت اشیاء در مقابل نگاه کردن معمولی به آنها، در تعالیم روانشناسانه و عارفانه دون خوان به کارلوس کاستاندا، روشهاي کشف و شهود و مراقبه در سلسله هاي تصوف و عرفان اسلامی و ایرانی و بسیاري دیگر از مسائل معنوي از این قبیل، تنها از طریق دست یافتن به درجاتی از ” تمرکز “ قابل وصول می‌باشد.

بعنوان مثال، حتی در انواع ورزشهایی که خاستگاه آنها در ممالک شرق دور می‌باشد ( از جمله ورزشهاي رزمی مثل کاراته، جودو، ساواته، کونگ فو و ..) شرط اصلی براي موفقیت و پیشرفت برخورداري از ” تمرکز “ می‌باشد.و از این رو بخش مهمی از تمرینات این ورزشها به ” تمرین تمرکز “ اختصاص یافته است.

اما در بعد فعالیتهاي مادي و عادي روزمره انسان نیز ” تمرکز حواس “ داراي نقش بسیار کلیدي است.

مطالعات مختلف علمی و پژوهشی و نظریه پردازیهاي گوناگونی نیز دردانش امروز، در این مورد صورت پذیرفته است که از آن جمله می توان به مطالعات ” گاردنر مورفی “ پیرامون canalization  متوجه ساختن اندیشه و فعالیت به موضوعی معین اشاره کرد.

اما توصیه هاي مؤکد و متعددي که در تعالیم اسلامی مبنی بر ” حضور قلب “ در نماز و برخورداري از اقبال و توجه کامل به نماز به ما رسیده است، همگی دلالت بر آن دارد که نماز ارزشمند در درگاه الهی نمازي است که با تمرکز کامل و توجه دقیق به مضامین آن، به جاي آورده شود و نمازي است که با تمرکز کامل و توجه دقیق به مضامین آن، به جاي آورده شود و نمازي که مسلسل و طوطی وار بدون حضور ذهن و قلب خوانده شود از ارزش بسیار کمی برخوردار است.و حتی در حدیث معصوم (ع) آمده است که عابدي که بدون فهم و درك ( و در نتیجه آن بدون توجه ) عبادت می کند، همچون الاغ آسیاب است ( کالحمار الطاحونه ) بدین ترتیب اقامه کننده حقیقی نماز، با برخورداري از حضور قلب در عبادت هاي یومیه خویش، در واقع ” تمرکز حواس “ را بارها و بارها در طول یک شبانه روز، تمرین می کند.و از این جهت این صفت حسنه را در وجود خود، ملکه می سازد تا با بهره بردن از آن در همه عرصه هاي زندگی،موفقیت را در همه ابعاد ممکن نصیب خویشتن سازد.

2-3-      تاثیر نماز بر اختلال شخصیت اسكیزوئید:

 

تعریف:

اختلال شخصیت اسکیزوئید یک وضعیت مزمن و فراگیر است که مشخصه‌اش الگوهای مخرّب فکری، رفتاری و کارکردی است. عقیده بر این است که این نوع اختلال شخصیت نسبتاً نادر است و مردها بیش از زن‌ها دچار آن می‌شوند. افرادی که دچار این نوع اختلال شخصیت باشند، در خطر ابتلاء به افسردگی نیز قرار دارند.

عوارض افرادی که دچار اختلال شخصیت اسکیزوئید هستند غالباً شرایط زیر را دارند:

بی‌تفاوتی نسبت به سایر مردم

بی‌علاقگی یا علاقه کم در مورد ایجاد روابط نزدیک با دیگران

به ندرت در فعالیت‌های سرگرم‌کننده و لذت‌بخش شرکت می‌کنند.

احساس بی‌تفاوتی و بی‌اعتنایی در تشویق و تائید و همچنین انتقاد یا رد کردن دیگران

معمولاً سرد، بی‌علاقه، گوشه‌گیر و درون‌گرا

این افراد آرام، مردم گریز، درون گرا و غیر اجتماعی هستند و ضمن كناره گیری و عدم دخالت در امور روزمره به دیگران چنان اهمیتی نمی دهند وشاید اگر مختصر ذوق ادبی هم داشته باشند، با برداشتی سطحی از این بیت مشهور عارفانه، پیوسته زمزمه می كنند:

دلا خوكن به تنهایی كه از تن ها بلا خیزد

سعادت آن كسی دارد كه از تن ها بپرهیزد

همین وضعیت آنهاست كه باعث مي‌شود غیر از بستگان درجه یك، دوستان نزدیك یا محرم خاصی نداشته باشند و علاوه بر آن هیچ میلی نیز برای ایجاد روابط نزدیك با دیگران در خود احساس نكنند .

روشهای مورد استفاده در روانپزشكی امروز برای درمان این عارضه اعم از روان درمانی، گروه درمانی و یا حتی دارو درمانی، به خصوص در شرایط و امكانات كشور ما چندان عملی و مورد استفاده و كاربرد نمی باشند .

اما چنانچه در پیشگیری و یا درمان این اختلال شایع شخصیت، روش عملی بی نظیری را جویا باشیم، كلمه درخشان “ نماز ” باز هم راهگشا خواهد بود .

توصیه مؤكد اسلام مبنی بر اقامه نمازهای واجب یومیه به جماعت و علاوه بر آن بانگ روح افزای نماز جمعه در فراخواندن به یك اجتماع شكوهمند و پر شور هفتگی بعنوان سمبل بزرگی از اصالت “ اجتماعی بودن ” و ترك رهبانیت در همه تعالیم اسلامی مطرحند و گویی همه این قبیل تعالیم، خود به خود نمازگزار را از گوشه نشینی و تنهایی، به بطن اجتماع می كشاند .

بعلاوه نكته مهم دیگری كه در آموزشهای متعالی نماز در زدودن روحیه انزوا و مردم گریزی در انسان، خودنمایی می كند، این مطلب است كه ضمایر سوره مباركه “ حمد ” بعنوان ‚ ام الكتاب ” و هسته اصلی نماز و تعالیم اسلامی، همگی به صورت جمع ادا می شوند: ( ..ایاك نعبد و ایاك نستعین، اهدنا صراط المستقیم )

به قول استاد ارجمند ، جناب آقای “ دكتر حسن توانایان فرد ” در كتاب ارزشمند “ بهره وری در آموزشهای نماز ”: “ این كه نعبد می گوئیم و نه اعبد و این كه نستعین می گوئیم و نه استعین ”، به عبارت دیگر این كه، می پرستیم ” می گوئیم و نه می پرستم و “ كمك می جوئیم ” می گوییم و نه كمك می جویم، یعنی ضمیر جمع به كار رفته و نه ضمیر متكلم وحده، به این دلیل است كه به ما بیاموزد، در اسلام، جمع مقدم بر فرد است ..”این مطلب، یعنی وجود ضمایر جمع و تكرار ” ما بودن ” و نه ” من بودن ” در جای جای نماز عمومیت دارد و در اساسی ترین اذكار نماز به چشم می خورد.مثلا در سلام دوم نماز می گوئیم: ( السلام علینا و علی عباد الله الصالحین) و یا حتی در معروفترین دعاهای مستحب در قنوت، دعا می كنیم: (ربننا آتنا فی الدنیا حسنه و فی الاخره حسنه و قنا عذاب النار)

به این ترتیب، نماز نه تنها از ابتلا به اختلال اسكیزوئید پیشگیری می كند، بلكه توانایی دارد كه مبتلایان به این عارضه را برای همیشه از كنج عزلت، به قلب جامعه بكشاند .

و نماز را بر پا داريد و زكات را بدهيد و با ركوع‏كنندگان ركوع كنيد (43)

وَأَقِيمُواْ الصَّلاَةَ وَآتُواْ الزَّكَاةَ وَارْكَعُواْ مَعَ الرَّاكِعِينَ ﴿43﴾

سوره شوري

و كسانى كه [نداى] پروردگارشان را پاسخ [مثبت] داده و نماز برپا كرده‏اند و كارشان در ميانشان مشورت است و از آنچه روزيشان داده‏ايم انفاق مى‏كنند (38)

وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ ﴿38﴾

2-4-      تاثیر نماز بر اضطراب:

تعریف:نگرانی فکری، جزئی از زندگی روزمره است. کمی نگرانی و اضطراب می‌تواند به تمرکز و انگیزه شما کمک کند. اما اگر اضطراب زیاد باشد، شما احساسی از ناامیدی به همراه گیجی و همچنین احساس نگرانی بیش از حد نسبت به رویدادهای غیرجدی و معمولی زندگی خواهید داشت.

گاهی این اضطراب شدید ممکن است به علت بیماری‌های دیگر از جمله افسردگی و یا محرک‌های جسمی یا احساسی ایجاد گردد که با برطرف شدن عامل ایجاد آن، اضطراب نیز از بین می‌رود.

 اضطراب از نظر علمی چندین نوع دارد که شامل این موارد است: اضطراب حاد ناشی از موقعیتی خاص، اختلال در تطابق یافتن با شرایط جدید، اختلال اضطرابی شایع شده، اختلال هراس، اختلال تنش‌زای پس از حادثه، ترس مرض‌گونه و اختلال وسواسی ـ جبری.

 در واقع اضطراب با اثر گذاشتن بر روی قسمت ارتباطات در مغز، در خلاقیت و عملکرد انسان مشکل ایجاد می‌کند.

 

2-5-      علایم اضطراب:

• احساس ناراحتی، بی قراری و تحریک پذیری

نگرانی بیش از حد

• ترس دائم از این که اتفاق بدی در حال وقوع است و یا احساسی مبنی بر این که دنیا به آخر رسیده است.
• عدم تمرکز
• احساسی مثل اینکه همه چیز را فراموش می‌کنی
• خشک شدن دهان
• مشکل در بلع
• خشونت صدا
• لرزش یا پرش عضلات
• ناتوانی جنسی
• گرفتگی عضلات
• احساس گرفتگی یا پری در ناحیه گلو یا قفسه سینه
• نفس تنگی و افزایش ضربان قلب
• سرگیجه
• عرق سرد و دستان مرطوب
• خستگی مفرط
• مشکلات خواب(احساس عدم راحتی در به خواب رفتن و بیدار شدن)
• سردرد و  کمردرد
• تهوع و اسهال
• کاهش وزن
• خواب‌آلودگی
• منگی یا غش
• دیدن کابوس
• بروز اختلال در روابط اجتماعی
• هراس و فرار از موقعیت

2-6-      علل اضطراب:

فعال شدن مکانیسم‌های دفاعی بدن‌ برای مبارزه یا فرار، باعث افزایش ترشح آدرنالین از غدد فوق‌کلیوی می‌شود. موادی که از تجزیه آدرنالین در بدن جمع می‌شوند (کاتکول آمین‌ها)، بخش‌های مختلف بدن را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

تلاش برای پرهیز از اضطراب، خود موجب اضطراب بیشتر می‌شود.

بسیاری از بیماران احساس اضطراب، عصبانیت و حساسیت خود را در تمام طول زندگی خویش به همراه دارند و این مشکل می‌تواند در هر سنی اتفاق بیفتد.

از نظر روان پزشكان، اضطراب با یك احساس منتشر و مبهم دلواپسی كه اغلب ناخوشایند و بدون دلیل است مشخص مي‌شود كه معمولا با یك یا چند مشكل جسمی همراه می گردد.از جمله شخص ممكن است علامت‌های جسمی چون احساس تپش قلب، تنگی نفس و درد قفسه سینه، خالی شدن سردل، تعریق، سردرد، تكرر ادرار، اسهال، گزگز دست و پاها، لرزش و… را نیز به همراه داشته باشد.

اضطراب، گاهی به شكل طبیعی در اشخاص سالم بروز می كند و گاهی به صورت بیمارگونه و دائمی در می آید كه نیاز به درمان و مراقبت پزشكی دارد.با اینكه دلایل علمی گوناگونی از دیدگاه های مختلف به عنوان دلایل بروز اضطراب و تشدید آن ارائه شده است اما همچنان دور شدن از ایمان مذهبی، به عنوان یك عامل مهم در بروز اضطراب نقش غیرقابل انكاری دارد و به این ترتیب نقش پیشگیری كننده و حتی درمانگر مذهب در مورد اضطراب قابل بررسی است.

آرامش حاكم بر روح و روان و در نتیجه آن سلامت جسم اشخاص مذهبی، در مقایسه با آشفتگی روانی و جسمی و اضطراب لامذهب ها از دیر باز مورد توجه پزشكان بوده است.

به این ترتیب در بعد پیشگیری از اضطراب و برای آرامش دائمی جسم و روان، "نماز" نقش خارق العاده ای را ایفا می كند.از طرفی در بعد درمان بیماران مبتلا به اضطراب، امروز علاوه بر درمان های دارویی، از روش‌های چون آموزش انبساط آرامش عضلانی و همچنین تلقین بوسیله هیبنوتیزم نیز استفاده مي‌شود كه ما در مورد آرامش عضلانی ناشی از نماز در نكته چهارم از این مجموعه مقالات، سخن گفته ایم و درباره تلقین های سازنده ناشی از نماز نیز در آینده سخن خواهیم گفت.

در مورد اضطراب، بد نیست به این نكته اشاره كنیم كه شخص نمازگزار با ایمان به قدرت لایتناهی پروردگاری كه در مقابلش كرنش می كند، خود را در مقابل هر عاملی كه قصد به خطر انداختن و ترساندن (و در نتیجه مضطرب ساختن) او را داشته باشد ایمن می‌یابد و ضمن تكرار باور اعتقادی خود طی نمازهای پنجگانه یومیه این ایمنی همه جانبه را، به روان خود تلقین می كند و سرانجام آرامش عمیق را در وجود خود ملكه می سازد.

در راستای این موضوع تحقیقات علمی در برخی كشورهای مسلمان نشان می دهد كه بیماران مضطربی كه در كنار درمان های رایج ضد اضطراب، به خواندن نماز و قرآن و حتی احادیث نبوی مشغول شده اند، از بهبودی بالاتری نسبت به سایرین برخوردار بوده اند.

دكتر هاسيلوپ می گويد مهم ترين عامل خواب آرام بخش كه من در طول سال های متمادی با كسب تجربه در مسايل روانی به آن پی بردم، همين نماز است.

همچنين بسياری از روان شناسان و روان پزشكان دريافته اند كه دعا و داشتن يك ايمان محكم به دين، باعث رفع نگرانی، تشويش و يا حس ترس را كه موجب بيشتر بيماری هاست مي‌شود.توجه كامل به خداوند با تمام اعضاء و حواس، روی گردانی از مشكلات زندگی و اشتغالات فكری كه در حين نماز ايجاد مي‌شود و مدتی پس از نماز هم ادامه دارد، باعث به وجود آمدن حالتی از آرامش روانی مي‌شود.بر اساس تحليلی از اين آيه قرآن هم می توان به نقش آرامش بخش بودن نماز پی برد.

توجه به آيه «الا بذكر الله تطمئن القلوب» (با ياد خدا دل ها آرام می گيرد) و از طرفی آيه «اقم الصلوه لذكری» (نماز را برای ياد من اقامه كنيد)، اشاره به اين دارد كه نماز باعث آرامش دل هاست.
مراد از (ذكر) اعم از ذكر لفظى است صاحب مجمع البيان براى (ذكر) معنائى كرده كه برگشتش به ذكر لفظى است ، او گفته است : خداوند تعالى يك جا ذكر را مايه اطمينان قلب دانسته و در جايى ديگر باعث وجل و ترس قلب خوانده ، اين بدان جهت است كه مقصود از ذكر در اولى به ياد آوردن ثوابها و نعمتهاى اوست كه بشمار نمى آيد، و منتهاى او كه كسى را ياراى تلافى آن نيست ، آدمى وقتى به ياد نعمتهاى او مى افتد دلش ‍ آرام مى گيرد. و مقصود از ذكر در آنجا كه باعث ترس و اضطراب قلب مى شود، بياد آوردن عقاب خدا و انتقام اوست كه بياد هر كه بيايد آرامش را از او سلب مى كند.

البته اين تفسير با تفسير كسى كه ذكر را به معناى قرآن گرفته بهتر مى سازد چنانكه در چند جاى قرآن (ذكر) به معناى خود قرآن آمده ، از آن جمله فرموده : (و هذا ذكر مبارك ) و نيز فرموده : (انا نحن نزلنا الذكر) و امثال آن) و ليكن ظاهر اين است كه مقصود از ذكر، اعم از ذكر لفظى است و بلكه مقصود از آن مطلق انتقال ذهن و خطور قلب است ، چه اينكه به مشاهده آيتى و برخوردن به حجتى باشد، و يا به شنيدن كلمه اى صورت گيرد. شاهدش اين است كه بعد از آنكه مى فرمايد: (الذين آمنوا و تطمئن قلوبهم بذكر اللّه ) بعنوان قاعده كلى مى‌فرمايد: (الا بذكر اللّه تطمئن القلوب - با ياد خدا دلها آرام مى گيرد) و اين خود قاعده اى عمومى است كه شامل همه انحاء ذكر مى باشد، چه اينكه لفظى باشد، و چه غير آن ، و چه اينكه قرآن باشد و يا غير قرآن .
توضيحى درباره اينكه دلها فقط به ذكر خدا آرام مى گيرند و در اينكه فرمود: (الا بذكر اللّه تطمئن القلوب )تنبيهى است براى مردم به اينكه متوجه پروردگار خود بشوند و با ياد او دلهاى خود را راحت سازند، چون آدمى در زندگى خود هدفى جز رستگارى به سعادت و نعمت نداشته ، و بيمى جز از برخورد ناگهانى شقاوت و نعمت ندارد، و تنها سببى كه سعادت و شقاوت و نعمت و نقمت به دست اوست همان خداى سبحان است، چون بازگشت همه امور به اوست ، و او است كه فوق بندگان و قاهر بر آنان و فعال ما يشاء و ولى مؤ منين و پناهندگان به اوست ، پس ياد او براى نفسى كه اسير حوادث است و همواره در جستجوى ركن وثيقى است كه سعادت او را ضمانت كند،و نفسى كه در امر خود متحير است و نمى داند به كجا مى رود و به كجايش مى برند و براى چه آمده ، مايه انبساط و آرامش است ، آن گونه كه نوش دارو مايه راحتى و آرامش مارگزيده است . همانطور كه مارگزيده به نوش دارو ركون و اعتماد نموده ، خود را به آن مى رساند، و پس از بكار بردن آنا فانا احساس نشاط سلامتى و عافيت مى كند، نفس نيز از ياد خدا اين احساس را مى نمايد.پس هر قلبى بطورى كه جمع محلى بالف و لام (القلوب ) افاده مى كند با ذكر خدا اطمينان مى يابد، و اضطرابش تسكين پيدا مى كند. آرى ، اين معنا حكمى است عمومى كه هيچ قلبى از آن مستثناء نيست ، مگر اينكه كار قلب بجايى برسد كه در اثر از دست دادن بصيرت و رشدش ديگر نتوان آن را قلب ناميد، البته چنين قلبى از ذكر خدا گريزان و از نعمت طمانينه و سكون محروم خواهد بود همچنانكه فرموده : (فانها لا تعمى الابصار و لكن تعمى القلوب التى فى الصدور) و نيز فرموده (لهم قلوب لا يفقهون به ا)ونيز فرموده: ( نسوا اللّه فنسيهم (از ظاهر الفاظ آيه انحصار فهميده مى شود، چون متعلق فعل يعنى (بذكر اللّه ) بر خود فعل يعنى (تطمئن ) مقدم آمده ، در نتيجه مى فهماند كه دلها جز به ياد خدا به چيز ديگرى اطمينان نمى يابد. بيان گذشته ما نيز اين معنا را روشن مى كند، زيرا گفتيم كه دلهاى آدميان كه همان نفوس مدر كه باشد هيچ هدفى جز رسيدن به سعادت و امنيت از شقاوت ندارد، و بهمين جهت است كه دست به دامن اسباب مى زند و چون هيچ سببى از اسباب نيست مگر آنكه از جهتى غالب و از جهتى مغلوب است ، و تنها سبب غالب و غير مغلوب خداى سبحان و خداى غنى و ذو الرحمه است ، پس تنها به ياد او دلها آرامش مى يابد، و اگر دلى به ياد غير او آرامش يابد، دلى است كه از حقيقت حال خود غافل است و اگر متوجه وضع خود بشود بدون درنگ دچار رعشه و اضطراب مى گردد
در تفسير عياشى خالد بن نجيع از جعفر بن محمد (عليهما السلام ) روايت كرده كه در ذيل آيه (الا بذكر اللّه تطمئن القلوب ) فرمود: به محمد بن عبداللّه (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) نيز قلوب طمانينه مى يابند، چون او ذكر خدا و حجاب خداست .

2-7-      تاثیر نماز بر وسواس فكری:

تعریف:اختلال وسواس فکری یا عملی (به انگلیسی: O.C.D)، یک اختلال اضطرابی مزمن است که با اشتغال ذهنی مفرط در مورد نظم و ترتیب و امور جزئی و همچنین کمال‌طلبی همراه است، تا حدی که به از دست دادن انعطاف‌پذیری، صراحت و کارائی می‌انجامد.

در اختلال وسواسی-فکری عملی افکار وسواس‌گونه و اضطراب‌آور با وسواس‌های عملی همراه می‌شود. این وسواس‌های عملی کارهایی وسواس‌گونه هستند که شخص برای کوشش در راه کاهش وسواس‌های فکری خود انجام می‌دهد. این کردارها تکراری و کلیشه‌ای و تا اندازه‌ای غیرارادی هستند.

طبق ملاک های راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی برای اختلال وسواسی دوگونه فکری و عملی تعریف میگردد.

 1-افکار و تکانه ها یا تصورات عود کننده مزاحم و مدوامی که منجر به اضطراب می شود

 2- رفتارهای تکراری که فرد به قصد رهایی از ناراحتی و پریشانی مجبور به انجام آنهاست مانند شستن چندباره دست، ترتیب و دسته بندی اشیا، آرایش وسواسی و یا انجام اعمال مذهبی بیش از عرف.

وسواس شامل احساس، اندیشه یا تصویر ذهنی مزاحم است و اجبار شامل رفتاری آگاهانه و عودکننده‌است. ریشه بیماری وسواس اضطراب است و بیماری به دو شکل فکری و عملی بروز می‌کند. چنانچه بیمار در برابر انجام عمل وسواسی مقاومت کند، اضطرابش بیشتر می‌شود. گاهی اوقات کودکان هم دچار وسواس می‌شوند که معمولاً نشانه‌های آن رفتارهای پرخاشگرانه، تکرار کلمات و یا لجبازی با اطرافیان است.

 فرد مبتلا به اختلال وسواس فکری عملی برای کاهش اضطراب خود که ناشی از فکر مزاحم است، فعالیت دیگری انجام می‌دهد که اضطراب او را کاهش دهد که این خود می‌تواند به شدت اختلال کمک کند.

 

 

دلایل ابتلاء به اختلال وسواس:

هرچند دلایل ابتلاء به اختلال وسواس فکری(OCD) کاملا شناخته شده نیست، اما موارد زیر تاثیر زیادی در ابتلاء به این بیماری دارد:

1-تغییرات جسمی و بدنی، چراکه اختلال وسواس فکری می‌تواند بدلیل تغییرات در عملکرد مغز و یا بدن باشد. همچنین اختلال وسواس فکری می‌تواند دلایل ژنتیکی هم داشته باشد.

2-محیط، چراکه اختلال وسواس می‌تواند، بدلیل عادات رفتاری که شما در طول زمان آموخته‌اید، باشد.

3-کمبود سروتونین، چرا که سروتونین ناکافی در بدن می‌تواند، باعث ابتلاء به اختلال وسواس فکری (ODC) شود. همچنین افرادیکه دچار اختلال وسواس فکری هستند و داروهای افزایش سروتونین مصرف می‌کنند، وضعیت بهتری نسبت به سایر افراد مبتلا به این بیماری دارند.

                                      ناحیه اختلالات فکری(وسواس، افسردگی)

تحقیقات نشان می‌دهد بین یک تا سه درصد جامعه ممکن است به اختلال وسواس فکری عملی مبتلا باشند.

امام صادق (ع): شیطان به وسیله وسواس نمی تواند به ضرر بنده خدا كاری كند، مگر آن كه بنده از یاد خدا اعراض كرده باشد.

"وسواس(Obsession) " از قدیمی ترین اختلالات شناخته شده روانی است كه بین مردم از شیوع نسبتا بالایی برخوردار است.وسواس را امروزه در دو عنوان كلی "وسواس فكری" (مانند احتیاط یا تنفر مربوط به ترشحات و مواد دفعی بدن، ترس از وقوع اتفاقات وحشتناك مثل آتش سوزی و مرگ و ...) و "وسواس عملی"(مانند شست و شوی دست، استحمام، آرایش مفرط، امتحان درها و قفل ها، مرتب و منظم كردن، احتكار و جمع آوری و ...) طبقه بندی می كنند.

موضوع سخن "وسواس فكری" است كه می تواند مشكلات متعدد و مسایل آزاردهنده بسیاری را برای شخص مبتلا و اطرافیانش به همراه داشته باشد.در این حالت شخص مبتلا ممكن است تصاویری ذهنی به شكل صحنه های وحشتناك و ناراحت كننده بسیاری داشته باشد كه هر چه بیمار سعی در مقاومت در مقابل آنها دارد، نمی تواند از آنها خلاص شود.این وسوسه فكری از موضوعات بسیار كلی مانند سؤال ذهنی درباره اینكه: چه كسی خدا را آفریده؟ هدف از زندگی چیست؟ و ...گرفته تا افكار گناه آلوده جنسی و ترس های مرضی و ..متفاوت است و تقریبا همه این افكار بیمار را در وضعیت وحشتناكی قرار می دهند.

اما درست بر خلاف آنچه كه در مورد شخصیت هایی مثل "جان بانی یان" (خطیب و مؤلف انگلیسی در قرن هفدهم) كه به شدت از افكار وسواسی در ارتباط با خدا و مذهب رنج می برد، دیده شده، به نظر می رسد مذهب و شكوهمندترین جلوه آن یعنی "نماز" می توانند در زدودن وسواس فكری نقش بسیار مهمی بازی كنند.

گواه این موضوع نیز یادآوری این مساله است كه در منابع اسلامی وسواس پدیده شناخته شده ای است و از آن به عنوان "وسوسه ای از سوی شیطان" اشاره مي‌شود؛ به عنوان مثال در كتاب اصول كافی (باب عقل و جهل) آمده است: "در نزد امام صادق (ع) شخصی را به عقل و درایت نام بردند و گفتند او وسواس دارد، حضرت فرمود: چگونه عاقل است كه شیطان را اطاعت می‌كند؟"

در این مورد حتی منابع اسلامی از قول معصومین (ع) روش های متعددی را برای پیشگیری و درمان وسواس پیشنهاد كرده اند كه از آن جمله بهره از ادعیه و اذكار خاصی ازجمله (لا اله الا ا…) و(لا حول و لا قوه الا باا …) می‌باشد كه در حقیقت ما حصل همه آن روش ها را می توان در "ذكر خدا" خلاصه كرد.

در منابع علمی جدید، برای متوقف كردن افكار وسواسی، علاوه بر درمان های دارویی و حتی قبل از آن، از روش های خاصی استفاده مي‌شود كه مهم ترین آنها روش "توقیف فكر" نام داد و بدین ترتیب است كه از بیمار خواسته مي‌شود كه به طور عمد افكار وسواسی خود را آزاد بگذارد و در این بین ناگهان درمانگر با صدای بلند و بیزار كننده، فریاد می زند: ایست!؟! به نظر می رسد این عمل جریان فكر وسواسی را متوقف می‌كند.

با این وصف برخی از اذكار و توجهات حین نماز، نه تنها با این قبیل روش ها قابل مقایسه است، بلكه بسیار موثرتر به نظر می رسد.

 استفاده زبان و ذهن از ذكر "غیر المغضوب علیهم و لا الضالین" كه جدایی راه مؤمن را از ابلیس و شیطان نشان می دهد، دست كم ده بار، طی نمازهای یومیه و فیض بردن از سوره مباركه "ناس" بعد از حمد، بخصوص توجه آیات شریفه "من شر الوسواس الخناس، الذی یوسوس فی صدور الناس" به عنوان عواملی قدرتمند در توقف افكار وسواسی مطرح هستند.

همان طور كه اشاره شد ائمه معصوم (ع) كه پزشكان حقیقی بشرند، برای دوری از وسواس "ذكر خدا" را پیشنهاد كرده اند و این فرمان الهی است كه:

(اقم الصلوه لذكری) "برای ذكر من نماز را به پا دارید".

2-2-      تاثیر نماز در جلوگیری از افسردگی

حضرت علی (ع) می فرماید: "خداوند هر گاه خیری بر بنده اش بخواهد، به او كم خوابی، كم خوری و كم حرفی را تلقین می كند." باید گفت كه دانش پزشكی ظرف چند دهه اخیر، موفق به کشف مهمی پیرامون خواب شده است و آن كشف، بخشی مهم در طول خواب انسان، به نام خواب REM بوده است( خواب از دو مرحله ی خواب عمیق و خواب REM تشکیل شده است که به طور یک در میان در طی شب حاصل می شوند).پس از آن كه حدود 45 دقیقه از خواب رفتن انسان گذشت، مرحله REM آغاز مي‌شود و برای مدت كوتاهی (حدود 10 تا 15 دقیقه) ادامه می‌یابد.در طول مرحله  REM، به طرز اسرار آمیزی تمام عضلات اسكلتی بدن از كار می افتد و شخص كاملاً بی حركت مي‌شود و نوار مغزی شخص به جای حالت خواب، حالت بیداری كامل را نشان می دهد، طوری كه در این حالت مغز از فعالیت بالایی برخوردار است.در طی مرحله  REM، درجه حرارت بدن و ضربان قلب به طور غیر منتظره ای بالا می رود و حركات سریعی در چشم های فرد دیده مي‌شود كه علت نامگذاری این مرحله نیز می‌باشد؛ مرحله حركات سریع چشم (RAPID EYE MOVEMENT). چنانچه شخص را در این حالت بیدار كنیم به احتمال بسیار قوی، ابراز می كند كه در حال خواب دیدن بوده است.امروزه دانش پزشكی به اثبات رسانده كه یكی از علائم مهم در بیماری افسردگی، افزایش مدت خواب REM نسبت به میزان طبیعی است.روش درمانی جدید برای بیماران افسرده، بیدار نگه داشتن آنها، برای كاهش میزان REM می‌باشد.زمان نماز صبح كه در آیه ی 78 سوره مباركه " اسراء" با عنوان " إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا " از آن نام برده شده است* و مورد تأكید فراوان می‌باشد، به گونه ای قرار گرفته است كه سبب كاهش قابل ملاحظه میزان خواب REM در اشخاص مي‌شود.مرحله REM پس از 10 تا 15 دقیقه متوقف مي‌شود و پس از آن در طول خواب و به طور دوره ای و به طور منظم تكرار مي‌شود.با این وجود كل دوران REM در طول یك خواب 8 ساعتی در اشخاص طبیعی، 90 دقیقه خواهد بود و قسمت اعظم آن در ساعات نزدیك به صبح به وقوع می پیوندد.امروزه دانش پزشكی به اثبات رسانده كه یكی از علائم مهم در بیماری افسردگی، افزایش مدت خواب REM نسبت به میزان طبیعی است، طوری كه شخص افسرده بیشتر از سایر اشخاص خواب می بیند، یعنی زمان بیشتری را در مرحله REM به سر می برد. از این جهت یك مبنای مهم در تولید داروهای ضد افسردگی، كاهش مرحله REM  از خواب می‌باشد، از جمله داروهای ضد افسردگی سه حلقه ای.علاوه بر این یك روش درمانی جدید برای بیماران افسرده، بیدار نگه داشتن آنها، برای كاهش میزان REM می‌باشد.همانطور كه خواندید قسمت اعظم خواب REM در حوالی صبح به وقوع می پیوندد و چنانچه شخص خود را ملزم به بیداری صبحگاهی كند، در حقیقت جلوی ورود خود به مرحله قابل توجهی از خواب REM را گرفته است.لذا بیداری صبحگاهی برای نماز، خود به تنهایی می تواند به عنوان دارویی در پیشگیری از افسردگی و حتی درمان آن مطرح باشد.لازم به توضیح است كه خواب REM در حد متعادل برای حفظ سلامت و رفع خستگی لازم است، اما زیادی آن منجر به مشكلات مختلفی از جمله افسردگی مي‌شود و نقش نماز به عنوان متعادل كننده میزان REM مشهود است.

مراحل خواب

دانشمندان درباره خواب صبح فعلا تا همینجا اطلاعاتی به دست آورده اند که بسیار منطبق با مبانی دین اسلام می‌باشد.اما این را هم بدانید که در اسلام علاوه بر بیداری در اول اذان و به جا آوردن فریضه نماز به مسئله مهم دیگری هم اشاره گردیده است که آن خواب بین الطلوعین است (از هنگام اذان صبح تا موقع طلوع آفتاب) و نسبت به این مسئله تاکید بسیاری دارد.چنانچه شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان می نویسد: امام صادق می فرماید: خواب در بین الطلوعین باعث تنگ شدن روزی،گرفتاری و زرد شدن رنگ چهره مي‌شود*.

 

 

2-2-      تاثیر نماز بر اختلال شخصیت نارسیستیك

تعریف :داراي يك حس خودباوري بيش از حد بوده و شيفته قدرت هستند. نسبت به ديگران بي علاقه هستند. خواستار توجه ديگران بوده و احساس مي كنند كه سزاوار توجه ويژه هستند.

 نارسیس ( نرگس ) نام پسر جوان افسانه ای است كه در دوران كهن، تصویر خود را در آب زلالی دید و یك دل نه صد دل عاشق خود شد!؟!  و این داستان عجیب، وجه تسمیه ای برای معرفی نوعی اختلال شخصیت موسوم به اختلال شخصیت خود شیفته ( narcissistic personality  disorder) گردید.

افراد مبتلا به این اختلال، با احساس عمیق اهمیت شخصی، احساسات خود بزرگی بینی و به نوعی، اعتقاد به بی نظیر بودن خودشان مشخص هستند! این اختلال عمیق شخصیت كه در اوایل بزرگسالی به ظهور می رسد، روی افكار، اعمال و رفتار شخص به شدت تاثیر می-گذارد.بدین نحو كه آنان خود را آدمهای خاصی می پندارند و انتظار دارند كه به طور خاصی، با آنان مدارا شود، اینان هرگز تحمل انتقاد را ندارند و چنانچه كسی از آنان انتقادی بكند، دچار خشم می گردند یا ممكن است چنان به رفتار خود اطمینان داشته باشند كه شخص انتقاد كننده را جز ابلهی به شمار نیاورند و نسبت به انتقاد او، كاملا“ بی تفاوت باشند.

خود شیفته ها، چنانچه مختصر استعداد، یا اندك موفقیتی در زمینه ای داشته باشند، در آن مورد به شدت مبالغه می كنند و انتظار دارند، بدون هیچ دلیلی با آنها، به صورت فردی بی نظیر.مخصوص و استثنایی رفتار شود!

این بیماران برای رسیدن به اهداف خود، به راحتی از دیگران سوء استفاده میكنند و در اشتغال ذهنی دائم، با مفاهیمی چون: موفقیت، قدرت، استعداد درخشندگی، زیبائی و ایده آلیسم به سر می برند و پیوسته در پی شكار اظهارات محبت آمیز و تعریف و تمجید دیگران می باشند .

نمونه مبتلایان به این اختلال را، در جامعه ما نیز بسیار می توان یافت، مثلا كسانی كه تصورمی كنند ضرورتی ندارد آنها هم در صفی كه دیگران منتظر ایستاده اند، انتظار بكشند!

این تافته های جدا بافته، كه من خود، را بر همه چیز و بر همه كس ترجیح می دهند، با عناوینی چون: از خود متشكر، خودخواه، مغرور، از خود راضی و در جامعه ایرانی شناخته می شوند و بوسیله این صفت بد خود، ناراحتی های متعددی را برای خود و اطرافیانشان ایجاد می-كند.

به اعتقاد بسیاری از روانپزشكان درمان اختلال شخصیت خود شیفته بی نهایت مشكل است، چون برای پیشرفت درمان خود این افراد باید دست از خودشیفتگی بردارند كه این كار راحتی نیست و در واقع هنوز ساخت داروی شیمیایی كه بر عدم تعادل ناقل های عصبی مربوط به خودخواهی انسان غلبه كند هم، ممكن نشده است.

اما پزشكان معنوی بشر، از قرنها پیش، راه حل های بی نظیر و درخشانی، برای مقابله با خودخواهی و تكبر او، پیشنهاد كرده اند كه بنابر فرمایش حضرت علی(ع) در صدر این راه حل هانماز جای دارد.

در شماره گذشته گفتیم كه در سرتاسر اذكار نمازهای یومیه، ضمایر متكلم مع الغیر( جمع ) به جای ضمایر متكلم وحده ( مفرد ) بكار رفته است.بدین معنی كه پیوسته،  ما بودن  و نه،من بودن، در آموزش های نماز، تكرار و تلقین می گردد و این موضوع در رفع بسیاری از اختلالات پیچیده شخصیت، از جمله اختلال شخصیت اسكیزوئید (منزوی)، اختلال شخصیت ضد اجتماعی، اختلال شخصیت اسكیزوتایپی ( اسرار آمیز )، اختلال شخصیت خود شیفته و ..نقش مهم و اساسی دارد.چرا كه در همه این اختلالات كه ما به شرح مختصر برخی پرداخته این، اصالت یافتن و تفوق من نسبت به ما زیر بنای اختلال به حساب مي‌آید .

درحالیكه در جریان نماز این ما است كه اهمیت می‌یابد و من بودن انسان(به عنوان مثال خودخواهی وتكبر او) به فراموشی سپرده مي‌شود .

اما جالب اینجاست كه اشاره كنیم كه در اذكار نماز تنها یك جاست كه سخن از من به میان می آید و آن زمانی است كه بنده ناتوان در نهایت ذلت در مقابل پروردگار خود، كرنش می كند( ركوع ) پس آن گاه خود را در مقابل آفریننده خویش به خاك می اندازد و به سجده می رود و نغمه سر می دهد: سبحان ربی الاعلی و بحمده و سجده در روایات بالاترین مرتبه قربنمازگزار، به پروردگار معرفی شده است .(2)

و شاید سخن گفتن از  من در لحظاتی سرشار از خشوع و هنگام افتادن به خاك و فلسفه آن كه سجود نزدیكترین لحظه بنده به خدا معرفی شده است.این نكته باشد كه من را باید از میان برداشت و به خاك سپرد تا به او نزدیك شد.

حضرت علی (ع): نماز، داروی تكبر است.

2-3-      آیات قرآن در ارتباط باتاثیر نماز بر آرامش روحی، شکیبایی و سلامت

از شكيبايى و نماز يارى جوييد و به راستى اين [كار] گران است مگر بر فروتنان (45)		وَاسْتَعِينُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخَاشِعِينَ ﴿45﴾
اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد از شكيبايى و نماز يارى جوييد زيرا خدا با شكيبايان است (153)		يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اسْتَعِينُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ﴿153﴾
كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده و نماز بر پا داشته و زكات داده‏اند، پاداش آنان نزد پروردگارشان براى آنان خواهد بود؛ و نه بيمى بر آنان است و نه اندوهگين مى‏شوند. (277)		إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُواْ الصَّلاَةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿277﴾

سوره نساء

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَقْرَبُواْ الصَّلاَةَ وَأَنتُمْ سُكَارَى

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد در حال مستى به نماز نزديك نشويد تا زمانى كه بدانيد چه مى‏گوييد.

سوره مائده

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد چون به [عزم] نماز برخيزيد صورت و دستهايتان را تا آرنج بشوييد و سر و پاهاى خودتان را تا برآمدگى پيشين [هر دو پا] مسح كنيد و اگر جنب‏ايد خود را پاك كنيد [=غسل نماييد] و اگر بيمار يا در سفر بوديد يا يكى از شما از قضاى حاجت آمد يا با زنان نزديكى كرده‏ايد و آبى نيافتيد پس با خاك پاك تيمم كنيد و از آن به صورت و دستهايتان بكشيد خدا نمى‏خواهد بر شما تنگ بگيرد ليكن مى‏خواهد شما را پاك و نعمتش را بر شما تمام گرداند باشد كه سپاس [او] بداريد (6)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُواْ وَإِن كُنتُم مَّرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاء أَحَدٌ مَّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاء فَلَمْ تَجِدُواْ مَاء فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ مَا يُرِيدُ اللّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَكِن يُرِيدُ لِيُطَهَّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿6﴾

 

سوره رعد

و كسانى كه براى طلب خشنودى پروردگارشان شكيبايى كردند و نماز برپا داشتند و از آنچه روزيشان داديم نهان و آشكارا انفاق كردند و بدى را با نيكى مى‏زدايند ايشان راست فرجام خوش سراى باقى (22)

وَالَّذِينَ صَبَرُواْ ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقَامُواْ الصَّلاَةَ وَأَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلاَنِيَةً وَيَدْرَؤُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُوْلَئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ ﴿22﴾

سوره مومنون

به راستى كه مؤمنان رستگار شدند (1)		قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ﴿1﴾
همانان كه در نمازشان فروتنند (2)		الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ ﴿2﴾
و آنان كه از بيهوده رويگردانند (3)		وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ ﴿3﴾

 

سوره عنكبوت

آنچه از كتاب به سوى تو وحى شده است بخوان و نماز را برپا دار كه نماز از كار زشت و ناپسند باز مى‏دارد و قطعا ياد خدا بالاتر است و خدا مى‏داند چه مى‏كنيد (45)

اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ ﴿45﴾

سوره لقمان

اى پسرك من نماز را برپا دار و به كار پسنديده وادار و از كار ناپسند باز دار و بر آسيبى كه بر تو وارد آمده است‏شكيبا باش اين [حاكى] از عزم [و اراده تو در] امور است (17)

يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ﴿17﴾

سوره الاحزاب

و در خانه‏هايتان قرار گيريد و مانند روزگار جاهليت قديم زينتهاى خود را آشكار مكنيد و نماز برپا داريد و زكات بدهيد و خدا و فرستاده‏اش را فرمان بريد خدا فقط مى‏خواهد آلودگى را از شما خاندان [پيامبر] بزدايد و شما را پاك و پاكيزه گرداند (33)

وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ﴿33﴾

سوره فاطر

و هيچ بارب ردارنده‏اى بار [گناه] ديگرى را برنمى‏دارد و اگر گرانبارى [ديگرى را به يارى] به سوى بارش فرا خواند چيزى از آن برداشته نمى‏شود هر چند خويشاوند باشد [تو] تنها كسانى را كه از پروردگارشان در نهان مى‏ترسند و نماز برپا مى‏دارند هشدار مى‏دهى و هر كس پاكيزگى جويد تنها براى خود پاكيزگى مى‏جويد و فرجام [كارها] به سوى خداست (18)

وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَإِن تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى إِنَّمَا تُنذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُم بِالغَيْبِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَمَن تَزَكَّى فَإِنَّمَا يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ ﴿18﴾

 

 

ارتباط شيوه نمازگزاري با اوقات شبانه‌روز براساس شناخت اعجاز علمي (بخش اول)

پيش گفتار:

کلام وحی در ارتباط با نماز و تسبیح خداوند توسط همه موجودات در عالم امکان  :

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ

سوره نور (41)

آيا ندانسته‏اى كه هر كه [و هر چه] در آسمانها و زمين است براى خدا تسبيح مى‏گويند و پرندگان [نيز] در حالى كه در آسمان پر گشوده‏اند [تسبيح او مى‏گويند] همه ستايش و نيايش خود را مى‏دانند و خدا به آنچه مى‏كنند داناست (41)

 

تفسير الميزان:

و اينكه بعد از ذكر تسبيح موجودات ، علم خود را به آنچه مى كنند ذكر كرده ، خواسته است تا مؤ منين را ترغيب نموده و از عملشان تشكر كند، كه خيال نكنند پروردگارشان نسبت به تسبيح ايشان بى تفاوت است ، نه‌، بلكه تسبيح ايشان را مى بيند و مى شنود، و به زودى به ايشان پاداش حسن مى دهد و نيز اعلام به تماميت حجت عليه كافران است ، چون يكى از مراتب علم او همان نامه هاى اعمال و كتاب مبين است ، كه اعمال در آن ثبت مى شود، تسبيح كفار به زبان حالشان و انكار زبانيشان هر دو در آن درج مى گردد.

 

سوره طه(14)

إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي

منم من خدايى كه جز من خدايى نيست پس مرا پرستش كن و به ياد من نماز برپا دار (14)

جمله ( لااله الا انا فاعبدنى )كلمه توحيد است كه از نظر عبارت و لفظ مترتب بر جمله (اننى انا اللّه ) شده ، چون حقيقتا هم مترتب بر آن است ، چون وقتى خداى تعالى كسى باشد كه هر چيزى از او آغاز شده ، و به وجود او قائم و به او منتهى است پس ديگر جا ندارد كه كسى جز براى او خضوع عبادتى بكند، پس او است اللّه معبود به حق، و اله ديگرى غير او نيست ، و لذا امر به عبادت را متفرع بر اين حقيقت نموده ، فرمود (فاعبدنى).
و اگر در جمله (و اقم الصلوه لذكرى)، از انواع واقسام عبادت خصوص نماز راذكركرد، با اينكه قبلا در جمله (فاعبدنى ) عبادت را به طور عموم ذكر كرده بود، و خلاصه اگر بعد از آن عام ، خصوص اين خاص را ذكر كرد، بدين جهت بود كه هم اهميت نماز را برساند، و هم بفهماند كه نماز از هر عملى كه خضوع عبوديت را ممثل كند، و ذكر خداى را به قالب در آورد، آن چنان كه روح در كالبد قرار مى گيرد، بهتر است .

 مقدمه:            

واژه نماز واژه‌ای فارسی است که ایرانیان برای واژه (صلاة) عربی به کار بردند.  این واژه به معنای خم شدن، سرفرودآوری برای ستایش پروردگار، احترام و اظهار بندگی و اطاعت است.  واژه نماز نام‌واژه‌ای از فعل نمیدن فارسی، به معنی تعظیم‌کردن است و جهت قرب به خدا اقامه می‌شود.نماز ارتباط صمیمانه‌ای است میان انسان و خدا. نماز تسلی بخش دل‌های مضطرب و خسته و مایه‌ی روشنی و صفای باطن است. در قرآن نام‌های دیگری نیز در مورد نماز نقل شده است: صلاة، ایمان، تسبیح، قرآن، رکوع، قنوت، قیام و سجده، امانت، استغفار و ذکر.

نماز ستون دین و بهترین و استوارترین برنامه آدم‌سازی است.نمازگزار با خدایش به راز و نیاز می‌پردازد و بال فرشتگان بندگان خوب خدا هم‌نشین و دمساز می‌شود. نماز انسان را فرشته خو می‌کند چراکه نمازگزار از هر بدی پاک می‌شود.انسان با نماز از احساس تنهایی خلاص می‌شود، گویی از نو متولد شده و یأس وناامیدی در آسمان روح وی دیده نمی‌شود، لذا با گام‌های استوار به سوی زندگی پیش می‌رود.هیچ عملی نزد خداوند محبوب‌تر از نماز نیست، پس هیچ کاری از کارهای دنیا نبایدانسان را از نماز غافل سازد.

در اسلام هیچ فریضه‌ای بالاتر از نماز نیست، ادیان آسمانی دیگر نیز در دعوت به عبادات خدا و دوری از طاغوت باهم متحد بودند و وظایف گوناگون را بر عهده بندگان می‌نهادند ولی وجه مشترک تمامی آن‌ها، اقامه‌ نماز است.

حضرت رسول اکرم(ص) درباره‌ی زیبایی نماز می‌فرماید: «به راستی برای هر چیز زینتی است و زینت اسلام نمازهای پنج‌گانه می‌باشد و برای هرچیز صورتی، و صورت دین نماز است. پس در اثر بی‌توجهی به نماز صورت دینتان را زشت نشان ندهید»

إِنَّ الْإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا ﴿19﴾

إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا ﴿20﴾

وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا ﴿21﴾

إِلَّا الْمُصَلِّينَ ﴿22﴾

الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ )23)

به راستى كه انسان سخت آزمند [و بى‏تاب] خلق شده است (19)

چون صدمه‏اى به او رسد عجز و لابه كند (20)

و چون خيرى به او رسد بخل ورزد (21)

غير از نمازگزاران (22)

همان كسانى كه بر نمازشان پايدارى مى‏كنند (23)

اگر صفت حرص را در آيات مورد بحث (كه از خلقت بشر سخن مى گويد، و با در نظر گرفتن اينكه مى‌خواهد حرص را مذمت كند)، به همه انسانها نسبت داده ، با (احسن ) بودن خلقت هر چيز كه آيه (الذى احسن كل شى ء خلقه ) از آن خبر مى دهد منافات ندارد، چون حرصى كه منسوب به خداست حرص بر خير واقعى است ، و حرصى كه صرف جمع مال و غفلت از خدا مى شود منسوب به خود

انسانها است ، اين خود انسان است كه حرص خدادادى را مثل ساير نعمتها به سوء اختيار و كج سليقه‌گى خود به نقمت مبدل مى سازد.

اوصاف نمازگزارانى كه از (هلوع ) بودن استثنا شده اند الا المصلين

اين استثناء از انسان هلوع است ، و اگر از ميان همه امتيازات مؤمنينى كه در آيات بعد ذكر مى‌شود نماز را اختصاص به ذكر داد، براى اين بود كه شرافت نماز را رسانيده ، و بفهماند نماز بهترين اعمال است .

علاوه بر اين ، نماز اثر روشنى در دفع رذيله هلع مذموم دارد، چون در آيه (ان الصلوه تنهى عن الفحشاء و المنكر) نماز را بازدارنده از هر فحشاء و منكر دانسته .

الذين هم على صلاتهم دائمون

اينكه كلمه (صلاه ) را به ضمير (هم ) اضافه كرده دلالت دارد بر اينكه بر خواندن نمازشان مداومت داشته اند، نه اينكه دائما در نماز بوده اند، و ستودن آنان به مداومت در نماز اشاره است به اينكه اثر هر عملى با مداومت در آن كامل مى شود.

و اما نماز علاوه بر روح و باطني كه براي برقراري ارتباط با معبود عالميان دارد، صورت‌هاي ظاهري نيز براي آن متصور است؛ از آن جمله مي‌توان به زمان‌هاي مقرر براي اداي اين فريضه الهي اشاره نمود كه در مجال اين نوشتار، به بررسي كلي نقش نماز در زندگي بشر، ارتباطات آن با ساعات بيولوژيك بدن و ابعاد مختلف تاثيراتي كه به لحاظ فيزيولوژيك بر انسان دارد پرداخته شده است.

قَال الله تَعالَی: إفتَرضتَ عَلَی أُمَّتِکَ خَمسَ صَلواتٍ و عَهدتُ عِندِی عَهداً إنَّهُ مَن حَافَظَ عَلیهِنَّ لِوَقتِهِنَّ أدخَلتَه الجَنَّهَ و مَن لَم یُحافِظ عَلیهِنَّ فَلا عَهدَ لَهُ عِندِی

خداوند متعال فرمود: نمازهای پنج گانه را بر امت توواجب کردم و با خود پیمان بستم که هر کس مراقب آن نمازها ووقت آنها باشد، او را به بهشت داخل نمایم، وکسی که مراقب آنها نباشد، من تعهدی نسبت به او ندارم.

کنز العمال، ج ۷، ص۲۷۹ حدیث ۱۸۸۷۲

در اين نوشتار سعي شده است اهميت نماز و تاثير آن بر شرايط جسمي و روحي انسان و همچنين انطباق ساعات نمازگزاري بر ساعت بيولوژيكي بدن انسان از لحاظ علمي و ارائه شواهد قرآني در حد توان بررسي گردد.

فرضيه : ساعات نمازگزاري با ساعات بيولوژيك بدن انسان انطباق دارد.

1-1-      نماز و نقش آن در زندگي بشر

نماز در دین اسلام والاترین فریضه بعد از ولایت می باشد و از ارزش زیادی بر خوردار است و در تمام ادیان و جود داشته است. در دین اسلام نماز به صورت نماز های یومیه، مستحبی و دیگر نماز ها می باشد. در ادیان دیگر، برای مثال در دین مسیحت، حضرت عیسی در گهواره می فرماید: «خدایم مرا به نماز و زکات سفارش کرده است.» و در دین حضرت ابراهیم، خلیل الله، «حضرت ابراهیم همسر و کودک خویش را در بیابان داغ مکه، آن هنگام که هیچ آب و گیاهی نداشت، برای به پا داشتن نماز مسکن داد.»

 

1-2-      سابقه تاریخی نماز

یکی از قدیمی‌ترین عباداتی که در تمامی ادیان گذشته وجود داشته، نماز است. در برخی از روایات به نماز تعدادی از انبیاء الهی از حضرت ادم تا حضرت خاتم صلی الله و علیه و آله و سلم اشاره شده است که برخی از آنها به این شرح است:

-        نماز حضرت آدم: از صُحُف حضرت ادریس نقل شده که در نخستین روز اقامت حضرت آدم و حوا در زمین، خداوند، نماز عصر و مغرب و عشاء را مجموعاً ۵۰ رکعت به حضرت آدم واجب کرد.

-         نماز حضرت شیث: وقتی حضرت آدم فوت کرد حضرت شیث او را غسل داد و بر وی نماز خواند.

-        نماز حضرت ادریس: در روایت امام صادق(ع) به یکی از یاران خود سفارش می‌فرمایند: وقتی به مسجد کوفه شرفیاب شدی به مسجد سهله نیز برو در آنجا نماز بخوان و از خدا طلب حاجت کن زیرا مسجد سهله خانه حضرت ادریس است که در آن خیاطی می‌کرد و در آن نماز می‌خواند.

-        نماز حضرت نوح: کشتی نوح دارای پنجره‌ها و سوراخ­هایی بود که از آن نور خورشید به داخل منعکس می­ شد و از این طریق وقت نماز را تعیین می‌کردند.

-        نماز حضرت شعیب: در آیه ۸۸ سوره هود آمده است: «گفتند ای شعیب آیا نمازت به تو دستور می‌دهد که ما آنچه را پدرانمان می‌پرستیدند ترک گوییم و آنچه را می‌خواهیم، در اموالمان انجام ندهیم؟ که همانا تو مرد بردبار و رشیدی هستی».

این جمله گفتار مردم مدین در ردّ حجّت شعیب است.  اهل مدین دعوت شعیب را مستند به نماز او کردند، چون در نماز دعوت به معارضهٔ با آن قوم در بت‌پرستی و کم فروشی آنهاست و این همان سرّی است که آنها از آن اینگونه تعبیر کرده‌اند؛ «اَصَلاَتُک تَامُرُکَ اَن نَترُک. ..» یعنی آیا نمازت، تو را امر کرده که ما بت‌پرستی را ترک کنیم.

-        نماز حضرت الیاس: روزی حضرت الیاس به گریه و زاری درآمد.  خداوند به فرشته مرگ فرمود: از الیاس سؤالی کن که سبب گریه‌ات چیست؟ برای دنیا است و یا مرگ؟ حضرت الیاس جواب داد نه این است و نه آن است، بلکه گریه من بخاطر این است که دیگر زنده نخواهم بود تا به ذکر و مناجات خدا پردازم.  خداوند به فرشته‌اش فرمود: از او دست بردار و روح او را قبض نکن چرا که او زندگی را برای بندگی و ذکر می‌خواهد.   

بزرگان دين نيز همواره بر اهميت نماز و اداي به موقع آن تاكيد داشته‌اند، در اين راستا به احاديثي در اين باب اشاره مي‌شود.

پيامبر اكرم(ص) فرمودند: شيطان تا زماني كه مؤمن بر نمازهاي پنج گانه در وقت آن محافظت كند، پيوسته از او در هراس است؛ پس چون آنها را ضايع نمود بر وي جرأت پيدا كرده او را در گناهان بزرگ مي اندازد.

حضرت عبدالعظيم حسني از امام حسن عسگري(ع) روايت مي كند كه فرمودند: خداوند متعال با حضرت موسي تكلم كرد، حضرت موسي فرمود: خداي من. كسي كه نمازها را در وقتش به جاي آورد چه پاداشي دارد؟ خداوند فرمود:حاجت و درخواستش را به او عطا مي كنم و بهشتم را برايش مباح مي گردانم.

پيامبر اكرم(ص) فرمودند: بنده اي نيست كه به وقت هاي نماز و جاهاي خورشيد اهميت بدهد، مگر اين كه من سه چيز را براي او ضمانت مي كنم: برطرف شدن گرفتاري ها و ناراحتي ها، آسايش و خوشي به هنگام مردن و نجات از آتش.

امام محمد باقر(ع) مي فرمايند: هر كس نماز واجب را در حالي كه عارف به حق آن است در وقتش بخواند، به گونه اي كه چيزي ديگر را بر آن ترجيح ندهد، خداوند براي وي برائت از جهنم مي نويسد كه او را عذاب نكند، و كسي كه درغير وقتش به جا آورد در حالي كه چيزي ديگر را بر آن ترجيح دهد، خداوند مي تواند او را ببخشد يا عذابش كند.

از رسول اكرم (ص) روايت شده كه نماز براى ميت در قبر به صورت شخص نورانى خوش سيما ظاهر مى شود و انيس و مونس او در قبر مى شود و آتش جهنم را از او دفع مى كند . و همچنین فرمود: كسى كه نمازهاى پنج گانه را در موقع خود اقامه كند و ركوع و سجود نماز را كامل به جا آورد خداى عزوجل 15 خصلت به او عطا می فرمايد:

 سه خصلت در دنيا:عمر او را زياد كند، مال و اموال او را زياد كند و فرزندان صالح او را زياد كند.

سه خصلت در موقع مرگ:از ترس او را ايمن دارد، از هول مرگ ايمن دارد و او را داخل بهشت گرداند.

سه خصلت در قبر:سؤ ال نكير و منكر را بر او آسان كند،قبر او را وسيع گرداند و درى از درهاى بهشت به روى او گشوده گرداند .

سه خصلت در محشر: صورت او مثل ماه، نور مى دهد،نامه عملش را به دست راستش دهند و حساب را بر او آسان مى گرداند.

سه خصلت در موقع عبور از صراط: خداوند از او راضى مى شود،به او سلام مى‌د‌هد و نظر رحمت به او مى‌فرمايد.

 

1-3-      تاثیر نماز بر بهداشت خواب:

هر انسان طبیعی در حدود يك سوم عمر خود را در خواب به سر می برد و تاثیر خواب بر روان و جسم انسان از دانسته‌هاي مسلم علم پزشکی است. بطوریکه امروزه تغییرات خواب انسان از پیش آگهی هاي مهم و قابل توجه در زمینه ابتلا به بیماریها، به حساب می آید.

به عنوان مثال، در اشخاص مبتلا به افسردگی، میزان خواب به نحو چشمگیري، افزایش و یا به ندرت، کاهش پیدا می کند. تغییرات خواب انسان در بیماریهاي جسمی نیز بسیار چشمگیر است، بخصوص اگر تاثیر ناراحتی‌هاي روان انسان بر جسم او را در نظر داشته باشیم و به یاد آوریم که بیش از 60 درصد مراجعه کنندگان به بیمارستانهاي عمومی، در واقع از یک مشکل روانی رنج می برند.

به این ترتیب ایجاد بهداشت خواب، در واقع یک رکن مهم بهداشت روانی و جسمی به حساب می آید و هر عاملی که در تنظیم بهداشت خواب موثر باشد، پیشگیري کننده و حتی درمانگر بسیاري از بیماریهاي جسمی و روانی است.

امروزه، نخستین عاملی که در ایجاد بهداشت خواب، توسط جدیدترین منابع علمی دنیا توصیه مي‌شود ” بیدار شدن در صبح سر یک موقع مشخص از خواب است.

یک نگاه کلی به جدول اوقات شرعی، نشان می دهد، که وقت نماز صبح، در تمام طول سال، با در نظر گرفتن تغییرات ناشی از حرکات وضعی و انتقالی زمین، زمان ثابتی است و اقامه کننده نماز صبح، با برخاستن پس از اذان در واقع اساسی ترین گام را در جهت رعایت بهداشت خواب و در نتیجه آن، سلامت بدنی و تعادل روانی برداشته است.

1-4-      تاثیر نماز بر آرامش عضلات:

 گروهی از نویسندگان مسلمان، کوشیده اند، در حرکات حین نماز اعم از قیام و قعود و رکوع و سجود جنبه هایی از نرمش عضلانی و ورزش بدنی را بجویند و آن را با نرمش هاي متداول دیگر که منجر به استراحت و آمادگی عضلانی می شوند، مقایسه کنند. اما دیدگاه ما به آرامش عضلانی ناشی از نماز، از دریچه دیگري است. دانش پزشکی امروزه، به اثبات رسانده است که اگر شخصی در ساعت حدود 10 شب بخوابد و حدود ساعت 5 صبح از خواب بیدار شود، (یعنی حدود 7 ساعت خواب) در ساعت حدود 1 بامداد، در بدن او برخی مواد شیمیایی شبه مورفین که به عنوان گروهی اندورفین ها (Endorphins(یا مسکن‌های طبیعی بدن موادی هستند که از غدد مخاطی و هیپوتالاموس ترشح می‌شوند و اثر اصلی آنها تسکین درد است. اندورفینها که مرفین طبیعی بدن  (endogenous morphine)  خوانده می‌شوند در حقیقت بسیار شبیه به مخدرها - مانند مرفین و دیگر مشتقات تریاک - عمل می‌کنند و تولید آن‌ها در زمان فعالیت بدنی، هیجان، احساس درد، خوردن غذاهای فلفلی، احساس عشق و اوج لذت جنسی است. و از سه نوع اصلی آلفا و بتا و گاما تشکیل می‌شوند که هر یک بر روی گیرنده‌های خاصی در دستگاه عصبی بدن عمل می‌کنند.) و آنکفالین ها(انکفالین ها پپتید های شبه مرفینی و 5 اسید آمینه ای می باشند ، و تنها در توالی اسید آمینۀ انتهایی ، که یا لوسین (لو- انکفالین) و یا متیونین ( مت – انکفالین) است ، تفاوت دارند.

بتا اندورفین(beta endorphin ) نیز قسمتی از ساختار آمینو اسیدی آن شبیه ساختار آمینو اسیدی متیونین – انکفالین است)، نامگذاري شده اند، ترشح می شوند که این مواد اثر مستقییم بر روي قسمت‌هاي مختلف بدن از جمله عضلات اسکلتی دارند و منجر به راحتی  (relaxation) عضلانی، در طول روز آینده براي فرد می‌شوند.

اما چنانچه شخص در ساعت حدود 12 شب بخوابد و صبح روز بعد ساعت 10 صبح از خواب برخیزد ( یعنی حدود 10 ساعت خواب) اندروفین ها و آنکفالین ها برخلاف حالت گذشته افزایش ترشح کافی پیدا نمی کنند و در نتیجه این امر، سبب مي‌شود با این که این شخص حدود 3 ساعت بیشتر از شخص قبلی خوابیده است، از آرامش و استراحت عضلانی به اندازه کافی بهره مند نشود، و درست به همین علت است که هر چه خواب انسان بیشتر ادامه پیدا کند و مثلا تا ساعت 10 صبح به درازا بکشد،احساس خستگی و کوفتگی عضلانی پس از آن بیشتر خواهد بود.

و اما فریضه ” نماز “ با اثر درخشان و بی نظیري که در ایجاد بهداشت خواب دارد در این مورد نیز نقش بسیار موثري ایفا می کند. چرا که "نماز صبح" ضمن ایجاد الزام و وجوب براي سحر خیزي، انسان را خود به خود به سوي یک آرامش عضلانی ناشی از مواد شیمیایی درونزا سوق می دهد.

بزرگان عرصه علم و اندیشه مانند استاد شهید مرتضی مطهري (ره) نیز برنامه زندگی خود را بر مبناي خوابیدن در ساعت حدود 10 شب و برخاستن از خواب، حدود نیم ساعت قبل از اذان تنظیم کرده بودند تا از مواهب خدادادي و بی حد و حصر نماز، حداکثر فیض و بهره را ببرند.

1-1-      تاثیر نماز بر بیماري فشار خون:  

تعریف فشار خون:

فشار خون ميزان نيرويي است که به جدار سرخرگها وارد مي شود تا خون در سراسر بدن گردش پيدا کند. فشار خون شامل :

 الف ) فشارخون سيستوليک يا ماکزيمم: زماني است که قلب ميزند.

 ب) فشار خون دياستوليک يا مي نيمم: زماني است که قلب شل مي‌‌شود.

 فرمول فشارخون:

 مقاومت محيطي x برون دهي قلبي = فشارخون

 تعداد ضربان قلب x حجم ضربه اي = برون دهي قلبي

 در هر ضربه بطور متوسط ۵۰ سي سي خون از قلب خارج مي شود (حجم ضربه اي ) واگر در هر دقيقه قلب ۱۰۰ , ضربه بزند , بطور متوسط در هر دقيقه ۵۰۰۰ سي سي يا ۵ ليتر خون از قلب خارج مي شود ( برون دهي.(

افزایش فشار خون  یکی از شایعترین دلایل مراجعه به پزشک در سرتاسر دنیاست.بعنوان مثال یکی از جدیدترین آمارها، در ایالات متحده آمریکا، شایعترین بیماریی که افراد را ناگزیر به استفاده از دارو، می‌کند، افزایش فشار خون ذکر کرده است، به علت عوارض خطرناك و متعددي که این بیماري در بسیاري از اعضاي بدن از جمله قلب و مغز و کلیه و چشم و .. دارد؛ سعی و اهتمام فراوانی در دانش پزشکی براي پیشگیري و کنترل این بیماري در پیش گرفته شده است.

در تمامی منابع معتبر علمی، براي پیشگیري از ابتلا به افزایش فشار خون و همچنین کنترل تعداد زیادي از بیماران که افزایش فشار خونی در حد خفیف یا متوسط دارند، رعایت برخی اصول و استفاده از درمانهاي غیر دارویی توصیه مي‌شود. درمانهاي غیر دارویی ضمن آن که هزینه چندانی را بر بیمار تحمیل نمی کنند در پایین آوردن فشار خون و ممانعت از بروز و پیشرفت آن موثرند.

از جمله چهار درمان اولیه و بسیار مهم غیر دارویی که در منابع جدید علمی براي کنترل فشار خون مورد توجه قرار می گیرند، عبارتند از: 1.کاهش دادن اضطراب و استرس ها 2.کاهش یا عدم مصرف الکل 3.کم کردن وزن 4.انجام ورزش هاي سبک بطور منظم در شبانه روز.

اما با توجه به نقش بسیار مهمی که نمازهاي واجب یومیه، در ایمن کردن انسان در مقابل استرس ها و مشکلات گوناگون زندگی ایفا می کنند (از جمله تاثیر نماز بر اضطراب که در موردتوجه قرار خواهد گرفت) و نیز با توجه به الزامی که نماز به شخص نمازگزار مبنی بر عدم مصرف مشروبات الکلی می‌دهد، می‌توان این امر را قدم موثري در پیشگیري و کنترل فشار خون تلقی کرد.

از طرفی نماز با حرکات موزون و قیام و قعود و رکوع و سجود منظمی توأم است که قابل مقایسه کامل با یک نرمش سبک روزانه مشابه آنچه که در درمانهاي غیر دارویی فشار خون توصیه مي‌شود، می‌باشد.همچنین اگر به یاد آوریم که مسلمان نمازگزار رو به قبله مکتبی نماز می خواند که خداي آن مکتب از پر خوري و شکمبارگی بیزار است و مثلا ” عالمان فربه و چاق را دشمن می انگارد متوجه خواهیم شد که هر چهار درمان غیر دارویی مذکور، براي کنترل و پیشگیري افزایش فشار خون، در وراي احکام نورانی نماز نهفته است.

1-1-      تاثیر نماز بر عفونت کلیه و مجاري ادراري:

 سلامت دستگاه ادراري انسان، بخصوص ” کلیه ها تاثیر بی نهایت مهمی در ادامه حیات انسان دارد و بیماري کلیوي از دردناکترین و پر مخاطره ترین، گرفتاریهاي جسمی است.

در این میان عفونت دستگاه ادراري که یکی از شایعترین علل مراجعه بیماران به مطب پزشکان می‌باشد علاوه بر آن که خود بخود و به تنهایی بیماري آزار دهنده اي است گاهی سبب بروز بیماریهاي دیگر نیز در بدن انسان مي‌شود.

بعنوان مثال برخی عفونتهاي دستگاه ادراري می توانند گاهی باعث نارسا شدن و از کارافتادگی کلیه شوند یا عفونت کلیوي در خون و در نتیجه در تمام بدن پخش شود یا برخی عفونتها ممکن است به ایجاد سنگ کلیه در بیماران منتهی شوند که همه اینها نشانه اهمیت موضوع است.

ادرار پس از آن توسط دو کلیه انسان تولید شد، توسط دو لوله موسوم به "حالب" که کلیه ها را به مثانه وصل می کنند.به مثانه تخلیه مي‌شود تا بدان وسیله از بدن دفع گردد.حال چنانچه مثانه به موقع از ادرار خالی نشود، ادرار از مثانه به حالبها و حتی کلیه باز می گردد و همین” برگشت ادرار از مثانه به حالبها، سبب ایجاد استعداد در فرد براي ابتلا به عفونت کلیه مي‌شود“ و به این ترتیب کسانی که در شبانه روز، بنا به هر علتی بندرت ادرار می کنند به طور جدي در معرض خطر هستند.

اما در رسایل فقهی توضیح المسایل، یکی از مبطلات وضو و نماز، خروج بول و غائط و ریح، از بدن انسان درج شده است و این موضوع سبب مي‌شود که شخص نمازگزار و احیانا ” دائم الوضو، براي پرهیز از ابطال عبادتش بطور معمول و برحسب عادت، قبل از وضو، به تخلیه ادرار بپردازد.تعبیه بیت الخلاء (در مجاورت وضو خانه مساجد) در واقع به منظور پاسخ به این عادت پسندیده و سلامتی بخش صورت می گیرد.

به این ترتیب حداقل سه بار، دفع ادرار از بدن، در زمانهایی به فواصل مناسب نسبت به یکدیگر، و در حدي که براي یک انسان طبیعی لازم است، فرد را در مقابل ابتلاء به عفونتهاي کلیه و دستگاه ادراري مصون می‌سازد و می تواند بعنوان نکته اي مهم پیرامون نماز مورد توجه قرار گیرد.

 1-2-      تاثیر نماز بر عفونت‌ گوارشی:

عوامل عفونی مختلف اعم از باکتریها، ویروس ها و انگل ها، می توانند باعث درگیري دستگاه گوارش انسان و مشکلات متعدد ناشی از آن شوند.این مشکلات می توانند از یک خارش ساده شبانه بر اثر ابتلا به نوعی انگل، تا اسهال هاي وحشتناك تظاهر کنند.اما یکی از برجسته ترین مواردي که در آن شعار معروف علم طب که می‌گوید ”پیشگیري همیشه موثرتر از درمان است “ صدق می کند، همین مورد عفونتهاي گوارشی است.

دانش پزشکی، امروزه عامل انتقال بسیاري ازعوامل عفونی رااصطلاحا Fecal-Oral مدفوعی ـ دهانی شناسایی کرده است که یک گروه عمده از این عوامل عفونی داراي این ویژگی هستند که پس از اجابت مزاج بر روي دست باقی می مانند و بعدا در موقع غذا خوردن و از طریق دهان وارد بدن می شوند و ایجاد بیماري می‌نمایند.

از این جهت امروزه در همه کشورهاي پیشرفته اولین اصل بهداشتی که براي مقابله با عفونتهایی گوارشی به همگان ( به خصوص اطفال) آموزش داده مي‌شود، شستشوي دستها قبل از غذا خوردن و پس از اجابت مزاج است و به این ترتیب تاثیر نظافت دستها در پیشگیري از گروه زیادي از بیمارهاي عفونی باور نکردنی است.

اما فرمان وضو که در آیه شریفه 9 از سوره مبارکه مائده در قرآن مجید، صادر شده است، به سادگی و صراحت امر به شستشوي دستان ( تا آرنج ) می کند و 14 قرن پیش با بیان دستوري پیرامون نماز، پیام آور نکته اي مي‌شود که علم بشري در آستانه قرن بیست و یکمبه اهمیت بیش از پیش آن، دست یافته است.

تقارن اوقات نماز با سه وعده معمول غذایی ( صبحانه و نهار و شام ) یا حتی وعده هاي غذا هنگام روزه داري ( سحر و افطار ) سبب مي‌شود که شخص نمازگزار، موقع انجام وضو ( که معمولا متعاقب اجابت مزاج نیز هست ) خود به خود به شستشوي دستها بپردازد و هر گونه عامل بیماریزاي عفونی را از دستهاي خویش بزداید و در نتیجه موقع صرف غذا، هیچ عامل عفونی ناشی از دست آلوده موفق به ایجاد بیماري در بدن او نشود.

 1-3-      تاثیر نماز بر ایمنی حواس:

پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: وضو کلید نماز و نماز کلید بهشت است.

دانش بشري از سالها پیش حواس انسان را در پنج عنوان ( بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه ) طبقه بندي می کند و همین حواس پنجگانه هستند که رابطه گسترده انسان و دنیاي اطراف او را شکل می دهند.

حواس پنج گانه در انسان

در نظافت صورت که آن نیز در آیه شریفه 9 از سوره مبارکه مائده، بعنوان یک فرمان لا یتغیر الهی بر عموم مسلمانان واجب شده است

در اهمیت نظافت صورت شاید همین نکته کافی باشد که چهار حس از مجموع حواس پنجگانه بشري در وابستگی کامل با صورت بسر می برند.تماس آب که منشأ پاکیزگی و حیات است و به صورت علاوه بر محاسن متعددي که از جهت برقراري تعادل ناقل هاي عصبی در بدن انسان دارد ( و ما در بحث مربوطه، به آن خواهیم پرداخت ) از دیدگاه مقابله با آلودگیهایی که ممکن است، در چشم، بینی، دهان و پوست صورت و ..ایجاد بیماري کند مهم است.بخصوص که در آب، حین وضو، و همچنین استفاده از شانه و مسواك ذکر شده است.

با این که دست قدرتمند صنع الهی، چنان ساختمان گوش و بینی و چشم و ..را آفریده است که خود بخود مقاومت بی نظیري در مقابل آلودگی می کنند و روزانه بارها و بارها بدون آنکه انسان وقوفی پیدا کند، آلودگیها را ازخود دور می‌سازند ( مثلا در گوش جریان موم، در بینی موهاي ریز متعدد، در چشم پلک زدن و اشک و..) اما چنانچه آب نیز در شستشوي صورت بکار برده شود، ما حصل فعالیت پاك کنندگی اعضاي صورت به نتیجه خواهد رسید.علاوه بر این که حداقل 3 بار شستشوي صورت هر گونه آلودگی محیطی را نیز از آن خواهد زدود توجه به این نکته مهم است که دو راه عمده ابتلا به عفونتها (دهانی و استنشاقی ) هر دو مربوط به محدوده صورت هستند.

در هر صورت دستور قرآن مبنی بر شستن دستها و صورت قبل از نماز با توجه به این که اعضاء معمولا پوشانده نمی شوند (حتی در مورد حجاب خانمها مورد استثناء واقع شده اند وجه و کفین دست) و در نتیجه با وجود اهمیت آنها از نظر تمرکز حس هاي پنجگانه، در معرض آلودگی دائمی هستند، می تواند حاوي حکمتهاي بی شمار باشد.

 

1-1-      تاثیر نماز بر عفونت‌هاي تنفسی:

به علت پراکنده بودن عوامل عفونی متعدد در محیط اطراف و هواي تنفسی انسان، و با توجه به این که استنشاق میکروب از طریق بینی روش عمده انتقال این عفونتهاست، بیماریهاي عفونی تنفس، به وفور بوقوع می‌پیوندد.این مشکلات بویژه در فصل سرما که تجمع افراد در محیطهاي بسته افزایش می‌یابد و ویروس ها و باکتري ها امکان رشد و بیماریزایی زیادتري پیدا می کنند بیشتر مي‌شود و به همین علت است که در فصل سرما شایعترین علت مراجعه اطفال و بزرگسالان به مطب و کلینیک هاي عمومی، بیماري common  cold  سرماخوردگی  و عوارض متعدد ناشی از آن است و همانطور که اشاره شد، عمده این درگیري ها، ناشی از انتقال عامل بیماریزا از طریق بینی است.

اما از جمله مواردي که در حین وضو، مورد توصیه موکد قرار گرفته است.سه مرتبه، چشیدن و استنشاق آب سرد و پاك است و حتی شستن قسمتی از درون بینی حین وضو، توسط برخی از علماي شیعه واجب اعلام شده است ( رجوع شود به مساله241 از رساله توضیح المسایل حضرت آیت ..العظمی اراکی (ره).

با توجه به آن که اولین سد دفاعی بدن در مقابل عفونتهاي تنفسی موهاي ریزي هستند که در مخاط بینی تعبیه شده اند،عوامل عفونی متعددي از جمله بسیاري از ویروس ها و باکتري ها و حتی عامل بیماري سل در این موها متوقف می شوند و جلوي حرکت آنها به قسمتهاي دیگر دستگاه تنفس گرفته مي‌شود.

بر این اساس چنانچه مسلمین در مقدمات نماز و حین وضو دستور اسلامی استنشاق آب سرد 3 را اجرا نمایند، همه روزه چند نوبت میکروبهاي مجرایی تنفس را زدوده و مجراي تنفسی خود را تمیز و پاکیزه می نمایند و بدین ترتیب از بروز بیماریهاي متعدد تنفسی در امان خواهند بود.

 

1-2-      تاثیر نماز بر بیماری‌هاي دهان و دندان:  

پیامبر اکرم (ص ):دورکعت نماز با مسواك بهتر از هفتاد رکعت بدون آنست.

اما نکته اي قابل توضیح است، توجه دادن به این حقیقت متعالی است که روح حقیقی نماز و فلسفه شکوهمند آن چیزي جز عبودیت محض در مقابل آفرینشگر یگانه هستی و ابراز خشوع بنده ناتوان در پیشگاه قادر متعال نیست وهر آنچه که اندیشمندان و قلم به دستان، پیرامون فواید گوناگون نماز در عرصه هاي مختلف بگویند و بنویسند تنها به منزله حاشیه اي بر این متن گهر بار خواهد بود.

دهان انسان را برخی قلب دوم بدن نامیده اند و توجه به این نکته که چنانچه محیط دهان فردي تمیز باشد، آن فرد از ابتلا به بسیاري از بیماریها در امان است، این نامگذاري را بسیار مناسب جلوه می دهد.

بعنوان مثال عفونتهاي دهان و دندان بویژه در کودکان، نقش مهمی در ایجاد بیماریهاي روماتیسمی دارد و نقش دندانها در حفظ و زیبایی وقدرت جویدن و صحبت کردن به خوبی مشخص است و حتی نبودن دندانهاي سالم و زیبا براي بانوان و دوشیزگان ( بخصوص ) اثرات روانی زیادي باقی می گذارد.چرا که در کتابهاي علمی دندانپزشکی می‌خوانیم: نیمی از زیبایی بشر منوط به صورت او و از این مقدار 2/3آن مربوط به دهان و دندانها است.

رعایت بهداشت دهان و دندان و پیشگیري از بیماریهاي مختلف آن، از جمله پوسیدگی دندانها و بیماریهاي پریودنتال (بیماریهاي لثه و بافتهاي پشتیبان ) و..به بهترین شکل بوسیله مسواك زدن، انجام می پذیرد.

اما دین مبین اسلام، از قرنها پیش با توصیه هاي مؤکد، مسلمانان را به طرف این نکته درخشان بهداشتی هدایت نموده است تا جایی که پیامبر اکرم (ص) می فرمودند: ” اگر بر امتم سخت نمی شد مسواك زدن را واجب می کردم ” و حتی در حدیثی دیگر نحوه مسواك زدن را از بالا به پایین و از پایین به بالا نموده اند که مطابق با جدیدترین توصیه هاي علمی درباره روش مسواك زدن است.

علاوه بر آن در کتب گوناگون فقهی و عبادي اسلام، دستورات مؤکد مبنی بر مسواك زدن هنگام ساختن وضو و نماز آمده است و با توجه به این که نمازگزار روزانه حداقل 3 بار وضو می گیرد، چنانچه قبل از هر وضو اقدام به مسواك زدن بکند، از حد اکثر پاکیزگی لازم براي پیشگیري از تمامی بیماریهاي دهان و دندان برخوردار مي‌شود.

1-3-      تاثیر نماز بر بیماری‌هاي پوست:

اما در ادامه وضو، فرمان الهی بر مسح سر و پا قرار گرفته است؛ هر چند می توان در بعد نمادین و از دیدگاه زیبایی‌شناسی، مسح سر و پا در پایان وضو را سمبلی جسم، از سر تا پا و از فرق تا قدم به حساب آورد و به عنوان عاملی در یاد آوري پیوسته مسلمانان مبنی بر نظافت تمام بدن تلقی کرد، اما در باره بیماریها نیز می توان به نکاتی چند توجه نمود.

پاها و سر انسان بر خلاف دست و صورت، از اعضایی هستند که در بخش قابل توجهی از شبانه روز پوشانیده هستند، تا حدي که حتی خود نیز معمولا توجه کمی به آنها دارند.

اما امروزه دانش بشر، گروهی از بیماریها را می شناسد که شروع تظاهرات این بیماریها از پوست سر و پاها است.بعنوان مثال برخی بیماریهاي قارچی پوست از حد فاصل میان شصت و دیگر انگشتان پا آغاز می گردد که اتفاقا درست محل این ناحیه مسح واجب دارد و به همین ترتیب مسح سر نیز می تواند توجه انسان را به آلودگی یا ضایعه عفونی در مو و پوست سر توجه دهد و در نتیجه انسان را براي رفع آن به اقدام وادارد.

در ضمن وجوب مسح سر و پا فرصتی است براي برداشته شدن پوشش پا و سر و در معرض هوا و اکسیژن قرار گرفتن این اعضاء که علاوه بر شادابی پوست، به نوبه خود مانع رشد ارگانیزم هاي بی هوازي در منافذ پوست خواهد شد.البته لازم به توجه است که بسیاري از بیماریهاي پوست ( بویژه عفونتها ) بوسیله غسل هاي متعدد اعم از واجب و مستحب که شخص نمازگزار در طول زندگی خود به جا می آورد، قابل پیشگیري هستند.

1-4-      تاثیر نماز بر بیماریهاي اپیدمیک (همه گیر):

 آنتونی بارنت می نویسد: عادت به استحمام که در عصر جدید در مغرب زمین متداول شده است شاید در پیشگیري از بیماریها همان اندازه موثر بوده است که مراقبت از منابع آب اثر داشته است.

غرب به ظاهر متمدن، تا گذشته نه چندان دور، به اهمیت استحمام و دوري از کثافات در پیشگیري از بیماریها ناآگاه بوده است و شاهد این مدعا نیز بروز اپیدمی هاي بزرگ بیماریهایی مانند ” تیفوس “ است که در قرن اخیر به علت عدم رعایت نظافت شخصی به مرگ و میرهاي وحشتناك و نابودي انسانهاي بسیاري منتهی شده است .در حالیکه تاریخ مسلمانان بندرت شاهد اپیدمی هاي اینچنین مرگبار حتی در قرنهاي دور بوده است.اما ” حدث اکبر “ در مبانی فقهی شیعه به مواردي مانند جنابت و حیض و… اطلاق مي‌شود که مانعی براي اقامه نماز صحیح به حساب می آیند و ” غسل “ بعنوان برطرف کننده حدث اکبر از واجبات نماز در این قبیل موارد به حساب می آید.

علاوه بر غسل هاي واجب در مکتب شیعه موارد متعددي از غسل هاي مستحب می توان سراغ گرفت که در مجموع  مثلا ” در طول یک هفته، غسل هاي متوالی ( اعم از واجب یا مستحب ) توسط یک مسلمان معتقد نمازگزار بوقوع می پیوندد.

به این ترتیب روشن است که سر نهادن به فرمان غسل، که عمدتا ” براي اقامه صحیح نماز صورت می پذیرد، در بعد نظافت شخصی از اپیدمی شدن برخی بیماریها ” مانند گال و تیفوس “ و در بعد نظافت عمومی ( یعنی اطاعت همه اعضاي جامعه اسلامی از آن ) از اپیدمی شدن برخی بیماریهاي دیگر مانند ” طاعون “ جلوگیري می کند.

1-5-        تاثیر نماز بر افزایش طول عمر:

تکیه بر تقوي و دانش در طریقت کافریست

راهرو گر صد هنر دارد ” توکل “ بایدش

برخی از نویسندگان علت علمی طولانی شدن بی سابقه عمر حضرت صاحب الزمان (عج ) را براي قرنها، تسلط همه جانبه و کامل ایشان بر مسایل جسمی وروانی بشر، به حساب می آورند.

و حضرت قائم (عج ) همان بزرگ مردي است که والاترین حد نماز را به جاي می آورد، نمازي که پیوسته سزاوار ستایش و سلام ابدي است:

” السلام علیک حین تقوم، السلام علیک حین تقعد، السلام علیک حین تقراء، السلام علیک حین تصلی، السلام علیک حین تقنت، السلام علیک حین ترکع و تسجد، السلام علیک حین تحلل و تکبر السلام علیک حین تحمد و تستغفر، السلام علیک حین تصبح و تمسی، السلام علیک فی اللیل اذا یغشی و النهار اذا تجلی.

 

1-6-      تاثیر نماز بر بیماری‌هاي مقاربتی:

ان الصلوه تنهی عن الفحشاء و المنک چگونه نماز ايستادن را از فحشا و منكر باز مى دارد
و سياق آيات شاهد بر اين است كه : مراد از اين بازدارى ، بازدارى طبيعت نماز از فحشاء و منكر است ، البته بازدارى آن به نحو اقتضاء است نه عليت تامه ، كه هر كس نماز خواند، ديگر نتواند گناه كند.
خواهى گفت چطور نماز از فحشاء و منكرات نهى مى كند؟ در جواب مى گوييم اين عمل مخصوصا كه بنده خدا آن را در هر روز پنج بار به جا بياورد، و همه عمر ادامه دهد، و مخصوصا اگر آن را همه روزه در جامعه اى صالح به جا بياورد، و افراد آن جامعه نيز مانند او همه روزه به جا بياورند، و مثل او نسبت به آن اهتمام بورزند، طبعا با گناهان كبيره سازش ندارد.

آرى توجه به خدا از در بندگى ، آنهم در چنين محيط و از چنين افراد، طبيعتا بايد انسان را از هر معصيتى كبيره و هر عملى كه ذوق دينى آن را شنيع مى داند، از قبيل قتل نفس ، تجاوز به جانها و به مال ايتام ، زنا، و لواط، باز بدارد، بلكه نه تنها از ارتكاب آنها، بلكه حتى از تلقين آن نيز جلوگيرى كند. براى اينكه نماز مشتمل است بر ذكر خدا، و اين ذكر، اولا ايمان به وحدانيت خداى تعالى ، و رسالت و جزاى روز قيامت را به نمازگزار تلقين مى كند، و به او مى گويد كه خداى خود را با اخلاص در عبادت مخاطب قرار داده و از او استعانت بنما، و درخواست كن كه تو را به سوى صراط مستقيم هدايت نموده ، و از ضلالت و غضبش به او پناه ببر.

و ثانيا او را وادار مى كند بر اينكه با روح و بدن خود متوجه ساحت عظمت و كبريايى خدا شده ، پروردگار خود را با حمد و ثنا و تسبيح و تكبير ياد آورد، و در آخر بر خود و هم مسلكان خود و بر همه بندگان صالح سلام بفرستد.

علاوه بر اين او را وادار مى كند به اينكه از حدث (كه نوعى آلودگى روحى است )، و از خبث يعنى آلودگى بدن و جامه ، خود را پاك كند، و نيز از اينكه لباس و مكان نمازش غصبى باشد، بپرهيزد، و رو به سوى خانه پروردگارش بايستد.

پس اگر انسان مدتى كوتاه بر نماز خود پايدارى كند، و در انجام آن تا حدى نيت صادق داشته باشد، اين ادامه در مدت كوتاه به طور مسلم باعث مى شود كه ملكه پرهيز از فحشاء و منكر در او پيدا شود، به طورى كه اگر فرضا آدمى شخصى را موكل بر خود كند، كه دائما ناظر بر احوالش باشد، و او را آنچنان تربيت كند كه اين ملكه در او پيدا شود و به زيور ادب عبوديت آراسته گردد، قطعا تربيت او موثرتر از تربيت نماز نيست ، و به بيش از آنچه كه نماز او را دستور مى دهد دستور نخواهد داد، و به بيش از آن مقدار كه نماز به رياضتبه هر حال از ظاهر سياق آيه (و اقم الصلوه ان الصلوه تنهى عن الفحشاء و المنكر) بر مى آيد كه جمله (و لذكر الله اكبر) متصل به آن است ، و اثر ديگرى از نماز را بيان مى كند، و اينكه آن اثر، بزرگتر از اثر قبلى است ، در نتيجه جمله (و لذكر الله اكبر) به منزله ترقى دادن مطلب است ، و البته منظور از ذكر در آن جمله نيز همان ذكر قلبى است ، كه گفتيم از نماز حاصل مى شود.

پس گويا فرموده : نماز بگزار تا تو را از فحشاء و منكر باز بدارد، بلكه آنچه عايد تو مى كند بيش از اين حرفها است ، چون مهم تر از نهى از فحشاء و منكر اين است كه : تو را به ياد خدا مى اندازد، و اين مهم تر است ، براى اينكه ذكر خدا بزرگترين خيرى است كه ممكن است به يك انسان برسد، چون ذكر خدا كليد همه خيرات است ، و نهى از فحشاء و منكرات نسبت به آن فايده اى جزئى است . وادارش مى كند وادار نخواهد كرد. (سوره عنکبوت آیه45)

با این که همواره نام ” زیگموند فروید “ بعنوان پزشکی نابغه و اندیشمندي بی نظیر که با کاوش در عمیق ترین ابعاد روان انسانی، بانی بزرگترین انقلاب در علم روانپزشکی شد، بر پیشانی دانش بشري درخشش می کند، اما برخی خطاهاي او و همچنین تعبیرهاي نادرستی که متاخرین او از نظریاتش به عمل آوردند، منجر به فجایعی جبران ناپذیر در عرصه جوامع گوناگون شد.

فروید می گفت: عقده هاي جنسی بشر مسبب رکود و عقب ماندگی انسانها در زمینه هاي مختلف علمی، اقتصادي، صنعتی، فرهنگی و ..است و غربیان با قبول نظریه او از حدود 5 دهه پیش، و آزاد گذاشتن بی قید و شرط روابط گسترده جنسی بناگاه به رشدي باور نکردنی و جهشی سرسام آور، در زمینه هاي گوناگون دست یافتند!؟

اما در عوض، آزادي بی حد و حصر جنسی ارمغانهاي مرگبار گوناگون نیز براي آنها به همراه داشت که از آن جمله بیماریهاي مختلف مقاربتی از جمله سوزاك و سیفلیس و ..که در طب امروز با عنوان بیماریهاي S.T.DVeneral شناخته می شوند و بخش عمده اي از مراقبت هاي پزشکی را به خود اختصاص می دهند.

از طرفی بیماري مهلک و مرموز ایدز  را نیز می توان بنوعی جزو این گروه بیماریها به حساب آورد.در بروز همه این بیماریها، روابط متعدد و نامشروع جنسی با شریک هاي جنسی متعدد نقش اصلی را ایفا می کنند.اما اسلام و شکل حقیقی آن یعنی تشیع با این که با رهبانیت و تجرد به شدت مخالفت می کند (بر خلاف مسیحیت کاتولیکی و متعصب) و نسبت به ارضاء غریزه جنسی در حد نیاز و در چارچوب مشروع نظر بسیار مساعدي دارد تا جائیکه قانون ” ازدواج موقت “ را براي بهره وري از این نعمت بزرگ الهی وضع می نماید اما آنجا که کار این غریزه به فساد کشیده شود و به صورت فحشا بروز نماید،اسلام برخورد و مقابله قاطع با موارد فتنه را پیشنهاد می نماید و مجازاتهاي سخت براي افراد خاطی در نظر می گیرد.از طرفی بسیاري از قوانین اسلامی از جمله ” نماز “ به گونه اي خود بخود و شاید ناخوداگاه ( آن طور که خداي بزرگ در سوره عنکبوت فرموده است ) انسانهاي مومن را از نزدیک شدن به فحشاء بر حذر می دارد که مثلا ” ضمن مقایسه اجمالی آمار بیماریهاي مقاربتی در غرب با جوامع مسلمان، می توان به این نکته مهم دست یافت.توجیه علمی این قضیه نیز با توجه به تغییر و تحولاتی که بر اثر نمازهاي پنجگانه در ناقلهاي عصبی محرك جنسی بوقوع می پیوندد و منجر به مهار شهوت در موارد نامشروع مي‌شود.

 

 

1-7-      تاثیر نماز بر سلامت جسمی کودکان:

و أمر اهلک بالصلوه واصطبر علیها و خانواده ات را به نماز و صبر نمودن بر آن امر کن (سوره مبارکه طه ـ آیه شریفه 132)

پزشکان اطفال ضرب المثل مشهوري بدین مضمون دارند که "کودکان" هرگز بزرگسالان کوچک نیستند. بدین معنا که عوالم روانی وحتی جسمی کودکان به کلی متفاوت از بزرگسالان است و جا دارد حتی آنها را نوع دیگر از انسان به حساب آوریم و در بعد بررسی فواید پزشکی نماز، نکات متعددي را به سلامتی کودکان، جداي از بزرگسالان اختصاص دهیم.اما از آنجا که بنا را بر اختصار گذاشته این تنها طی دو نکته و به گونه اي فهرست وار، از برخی تاثیرات مستقیم وغیر مستقیم نماز بر سلامت جسمی وروانی کودکان، سخن می‌گوییم.

سلامت کودکان، از آرزوها و ایده آلهاي همه جوامع بشري است و از این رو مجامع بین المللی متعددي با قصد حمایت از سلامتی و کمک به پیشرفت کودکان، بوجود آمده اند. اما آنچه که کمتر مورد توجه همه این مجامع بوده است، شاید توجه به نقش بی نهایت عمیق دستورات دینی در ایجاد سلامتی اطفال باشد.

بعنوان مثال حدود دو دهه پیش، مجامع علمی جهان، شیرمادر را براي شیرخواران، بی‌کفایت تشخیص دادند و اقدام به تهیه شیر خشکی که گمان می بردند، مفیدتر از شیر مادر است، نمودند و انواع و اقسام شیر خشک را با تبلیغات وسیع بر له آنها و علیه شیر مادر، به بازار فرستادند، این در حالی بود که از قرنها پیش در آیات استوار قرآن از جمله آیه شریفه233 از سوره مبارکه بقره و آیه 12 از سوره مبارکه لقمان، چند بار تاکید بر استفاده از شیر مادر، آن هم تا دو سال شده بود.با این وجود بسیاري از مادران (از جمله حتی مادران مسلمان)، گول تبلیغات علمی را خوردند و به کودکان خود به جاي حیاتی ترین و سلامتی بخش ترین ماده غذایی که توسط آفریدگار هستی تولید و توصیه شده بود، شیر خشک بی خاصیت و بسیار مضر ساخت انسانها را خوراندند.

با این قیاس، می توان نتیجه گرفت وقتی که یکی از ساده ترین دستورهاي قرآنی غنایی تا بدین حد مثلا ” در تامین سلامت کودکان دارد، دستورات مؤکد و مکرر آن ( مثل نماز ) دیگر تا چه پایه اي مفید و سودمندند.

واقعیت این است که سودمندي ” نماز در سلامت جسمی کودکان، بوضوح قابل مشاهده است.از جمله این که با پایبندي به نماز در جامعه می توان به راحتی با آن گروه از بیماری‌هاي مادرزادي بسیار شایع در نوزادان که بر اثر فسادهایی مانند اعتیاد، الکلیسم، بیماریهاي مقاربتی و ..بوقوع می پیوندد، وداع نمود.” کودك آزاري ” که بخش مهمی از علل بستري و مراجعه کودکان به مراکز پزشکی و روانپزشکی را تشکیل می دهد، در پرتو نماز و در جامعه نمازگزار، بی معنی به حساب می آید.عفونت هاي گوناگونی که در کودکان ایجاد بیماري می کنند توسط نماز تعدیل می شوند بعنوان مثال به اثبات رسیده است که بخش مهمی از مرگ و میر نوزادان در بدو تولد به دلیل تماس با بدن آلوده اطرافیان ( از جمله دستهاي آنها ) است که طهارت دائمی ناشی از نماز می‌تواند یک عامل مهم پیشگیري از این قبیل مرگها باشد که اگر به این قبیل مثالها، فواید دیگري ناشی از زندگی یک کودك، در خانواده هاي مذهبی را، اضافه بکنیم، مثلا ” به سنت حسنه ختنه اطفال، که خطر عفونتهاي ادراري را در آنها تا یکصد برابر، کاهش می دهد و یا عادت پیدا کردن به مسواك و .. را اضافه نماییم خواهیم دید که چگونه تعالیم اسلامی، کودکان را در معرض سلامتی جسمانی قرار می دهد.

 

1-8-      تاثیر نماز بر درمان از طریق راز و نیاز با خدا:

یا من اسمه دوائ و ذکره شفاء و طاعته غنا

وجود درمانهاي رازو نیازي با خدا و درمانگري بدون توجه و اطلاع از مسائل پزشکی نیز از پدیده هاي مسلم و قابل قبول براي دانش بشري است که سوابق دیرینه دارد و با پدیده تلقین، توجیه مي‌شود.

از آن جمله می توان به روشهاي شفابخش جادویی و مذهبی یونان باستان اشاره کرد و معجزات درمانی و شفاي بیمارانرصعب العلاج یا لاعلاج که در معبد ” اسکولاپیوس “ واقع در ” اپیدوروس “ به وقوع می پیوست را ذکر نمود.

این موضوع، هر چند گاهی به انگیزه سود جویی و استحمار مردم انجام گرفته و در واقع به شارلاتان بازي! تبدیل شده است، اما موارد متعددي را که مورد تایید ” علم و دین “ می‌باشد را نیز در بر می گیرد.چرا که علم پزشکی “ این مقولات را بوسیله پدیده نیرومند تلقین، توجیه می کند و از طرفی در ” دین “ ضمن اعتقاد به قدرت بی انتهاي الهی و ممکن بودن هر غیر ممکن بشري، براي ذات اقدس خداوند، می توان با اطمینان کامل، شفاي هر دردي، و لو لا علاج را از او خواست ودر درمان هر بیماري که حتی پزشکان از کنترل آن، عاجز مانده اند، ازرحمت بیکرانه اش، بهره جست.

با این دیدگاه، چنانچه پزشکان به مادري بگویند که: دیگر از دست ما براي فرزندت هیچ کاري، ساخته نیست! همه چیز به پایان نرسیده است، بلکه همان خدائی که پزشکان در درمان بیماران علاج پذیر، وسیله انتقال رحمت و شفاي اویند، قادر است چنانچه اراده کند وسایل و واسطه هاي دیگري که چه بسا غیر مادي هم باشند براي درمانگري کودك دردمند بر انگیزد.اما جایگاه ” نماز “ در بروز این چنین درمانهاي ” غرق در رمز وراز “ جایگاه ویژه اي است.

چه بسیار است شرح روایات زندگی آنان که با دخیل شدن به درگاه نورانی ائمه دین (ع) و به خصوص حضرت ثامن الائمه، السلطان ابوالحسن علی بن موسی الرضا (ع) و پس از اقامه نمازهاي طولانی وعجز و لابه بسیار به بارگاه حضرت باریتعالی یا با واسطه قرار دادن حضرت امام زمان (عج )، چنان از سلطه مرگبار بیماریهاي پیشرفته نجات یافته اند، که زبان و قلم از توصیف آن قاصر و دانش پزشکی از کشف ماهیت آن، انگشت به دهان است.